|
Prof. Dr. Sinsi
|
Devletler Coğrafyası - Türkistan
Türkistan
Asya kıtasında Türklerin yurdu manasına gelen büyük bir ülke Tabii coğrafyası, etnoğrafik ve tarihi manasıyla Türkistan’ın hudutları şöyledir: Güneyden Gürgan Nehri, Horasan Dağları, Kopet Dağı, Kuhi Baba, Mezduran, Tapcak ve Ak Dağları, Hindukuş Sırtları, Mustag-Kuenker Sıradağları; doğudan, Doğu Türkistan’ın doğu hudutları, Sucav civarında 98°50’ kuzey paraleli, 40°50’ doğu meridyeni noktası; kuzeyden Cungarya ve Kazakistan’ın kuzey hudutlarını meydana getiren İrtiş Havzası ve Aral-İrtiş su ayırımı hattının kuzey yamaçları; batıdan Kuzey Ural Dağı, Yayık Nehri, İdil’in denize döküldüğü yer olan Bökey Orda ve Hazar Deniziyle çevrilidir Yüzölçümü altı milyon kilometrekare civarındadır
Türkistan; Batı Türkistan, Doğu Türkistan, Afgan yahut Güney Türkistan ve İran Türkistan’ı olmak üzere dört bölüm halinde incelenir Batı Türkistan, Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan, Kazakistan; Doğu Türkistan Çin Halk Cumhuriyeti; Güney Türkistan, Afganistan; İran Türkistan’ı da İran hudutları içindedir Güneydeki Afgan Türkistan’ı; Afganistan’ın kuzeyinde bend-i Türkistan ve Hindukuş dağ sırası önünde Seyhun Vadisine ve Batı Türkistan Çukureli’ne doğru uzanan alçak sahadır Afgan Türkistan’ının en büyük şehri Mezar-ı şeriftir İran Türkistan’ı; İran’ın Estarabad ve Deregiz vilayetlerini içine alır
Türkistan, Türklerin yurdu manasınadır Tarihi geçmişi çok uzundur Binlerce yıldan beri Türklerin yurdu olup, topraklarında pekçok devlet kuruldu Üzerinde çok büyük hadiseler olup, tesiri hala mevcuttur Türkistan’ın tarihi eskiden Türk devletleri, Çinliler, Moğollar, 19 yüzyıldan itibaren de Ruslar, Çinliler, Afganlılar, İranlılarla alakalıdır Türkistan’a hakim Türk devletleri kuran Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular, Harezmşahlar olup, 13 yüzyılın başında da Moğolların işgaline geçti Moğollardan sonra da çeşitli hanlıkların idaresinde kaldı Batı Türkistan 1867 yılında Rusya’nın işgalindeyken 1991 yılında Özbekistan ve Türkmenistan’ın öz toprakları oldu Doğu Türkistan Çin’in işgalinde, Güney Türkistan ise Afganistan’ın hakimiyetinde bulunmaktadır İran Türkistan’ı İran’dadır
Batı Türkistan
Batı Türkistan, Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan topraklarıdır
Volga Nehri ağzından Hazar Denizine kadar uzanan Ural Dağlarından Güney Sibirya’ya kadar uzanıp, doğuda Altay Dağları ile güneyde Kopet Dağı, Bend-i Türkistan, Hindukuş ve Tanrı Dağları ile çevrilidir Moğolistan, Çin, Afganistan ile de huduttur Yüzölçümü 3999400 km2dir Batı Türkistan’da Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan, Kazakistan, 1991 yılına kadar Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğine dahil otonom devletlerdendi
İklim ve Fiziki Yapı
Türkistan’da tam bir kara iklimi hüküm sürer Yazlar kuru ve sıcak, kışlar ise soğuk geçer Değişik bölgelerinde değişik ısılar mevcuttur Kuzey güney arasında da ısı farkları mevcut olup, kış aylarında ısı sıfırın altında seyreder Türkistan; vadi, çöl, dağ, göl ve nehirlerle kaplı bir arazi yapısına sahiptir
Türkistan vadiler ülkesi olarak bilinir 30’dan ziyade önemli yayla mevcuttur Fergana Vadisi 800000 km2 ve deniz seviyesinden 900 m yüksekliktedir Bu bölgede Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan devletlerinin pamuk ve ipek ürünü elde edilmektedir Burası Türkistan’ın bahçesi olarak bilinmektedir
Balkaş Gölü ve Sarı Nehir arasında 180000 km2lik Petpak Çölü, 350000 km2lik Karakum, 300000 km2lik Kızılkum çölleri Türkistan’ın belli başlı çölleri olarak bilinmektedir
Bölgede irili ufaklı on beş dağ ve silsile mevcut olup, Altay Dağı, Tanrı Dağı, Alax, Pamir ve Kopet dağları en yaygın tanınan dağlardır Türkistan’da 35000 civarında küçük-büyük göl mevcuttur Hazar, Aral, Balkaş ve Işıkkal gölleri en önemlileridir
Türkistan’da sekiz tanesi 1000 km’nin üzerinde 4500 adet nehir mevcuttur Kırk adedi de 500 km’nin üzerinde uzunluğa sahiptir Ural, Topal, Siri Derya, Amu Derya bu nehirlerin başlıcalarıdır
Jeopolitik durumu: Türkistan; Avrasya’nın merkezidir Buradan Yakındoğu, Avrupa ve Asya’nın diğer ülkelerine ulaşmak kolaydır Türkistan sınırından kuş uçuşu Moskova 1000 km olup, bu mesafeler Ukrayna’ya 700 km, Rostov’a 710 km, Erzurum’a 1010 km, Tahran’a 640 km, Kabil’e 290 km, İslamabad’a 700 km, Lahor’a 840 km, Moğolistan’a 740 km ve İran Körfezine 1000 km kadardır Bu mesafeler ışığında Türkistan’ın jeopolitik mevkiinin önemi çok daha iyi anlaşılacaktır
Nüfusu: 40000000 üzerinde nüfusa sahip Türkistan’da Türkistan’ın yerlileri olan Türkler 28000000 nüfusa sahiptir Türkler; Özbek, Kazak, Kırgız, Tacik, Türkmen, Karakalpak ve Tatarlardan müteşekkildir (Bkz Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Karakalpaklar, Tatarlar) Tabii nüfus artışı yıllık % 3,5 oranındadır Bölgedeki azerbeycanlı, Başkırt ve Tatarlar Türkistanlı olarak Müslüman ve Türk olmaları hasebiyle çok tutkun olup, aynı örf, adet ve geleneklere sahiptirler
Grup içerisinde Özbekler 125 milyon nüfusla en güçlü topluluğu teşkil ederler Türkistanlılar aynı dile (Türkçe), aynı tarihe, aynı kültüre ve aynı dine (İslam) sahip olmaları sebebiyle birbirlerine sıkı sıkıya bağlı bir bütün teşkil ederler
Tacik Türklerini Ruslar ve Batılılar Türkistanlı saymak istemezler Buna sebep olarak Tacik dili konuşulmasını gösterirler Tacik dili mevcuttur Ancak Tacik Türklerinin bir kısmı Özbek Türkçesini de konuşur, diğer taraftan da bir kısım Özbek Türk’ü Tacik dilini konuşur veya en azından dili anlar ve bilir Bu genellemenin dışında kalabilecek küçük bir dağlı azınlık vardır Kaldı ki bunlar da Tacik dili konuşmazlar Orijinal Türkistan nüfusu ile her bakımdan içiçe ve müşterek bir hayat yaşayan Tacikler, Türkistanlıların ayrılmaz bir parçası kabul edilir
Türkistan’da Rus azınlıklar yanında Ukraynalı, Alman, Koreli, Ermeni, Gergiyan, Estonyalı ve benzeri azınlıklar da bulunmaktadır
Türkistan hammadde açısından büyük önem taşır
a) Kömür: Dağılmadan önce Rusya’nın toplam kömür rezervlerinin % 45’inden fazlasını üreten Türkistan’da elli adet kömür madeni işletilmektedir
b) Petrol: Türkistan’da bugüne kadar henüz açılmamış seksen adet petrol yatağı mevcuttur En önemli petrol yatakları; ikinci Baku olarak adlandırılan Ural, Neft Dağı, Andijan, Aktuba ve Mangişlak’tır Mangişlak’taki petrol rezervleri Venezüella’daki kapasiteye sahiptir Aktuba ise bundan daha zengin petrole sahip yataklar olarak bilinmektedir
c) Tabii Gaz: Yine dağılmadan önceki Rusya’nın tabii gaz rezervlerinin % 50’si Türkistan’daydı Buhara yakınlarındaki Gasli, tabii gazın en zengin olduğu bölgedir
Hayvancılık: Türkistan hayvancılık yönüyle müstesna bir yere sahiptir Yeterli yeşil saha ve yem mevcuttur Sığır ve koyun, Ruslar tarafından yetiştirilmektedir 620 milyon hektar elverişli arazi tarıma tahsis edilmiştir
Nakliye: Türkistan bölgesinde toplam 248400 km’lik karayolu mevcut olup, bu miktarın 184990 km’si asfaltlanmıştır Demiryolu ulaşım şebekesinin 20720 km’yi bulduğu bilinmektedir
Sosyal yapı: Türkistan halkı bütün Türkler gibi örf, adet ve geleneklerine bağlı bir millettir Din; bütün baskılara rağmen tesirini sürdürmektedir Hiçbir din eğitimi olmasa bile Türkistan halkı her vesileyle Müslüman olduğunu göstermektedir Dinsizlik Türkler için çok ayıplanacak bir husus olma özelliğini muhafaza etmektedir Türkistan sosyal yapısında ciddi tahribat açmış olmasına rağmen komünizm Türk Milletinin dini inançlarını yok edememiş, bilakis din konusunda yeni nesiller daha da istekli yetişmektedir
Gerek Çarlık ve gerekse komünist Rus idarelerinin tek gayesi Türkistan ahalisini Ruslaştırmaktı Akıl almaz baskı ve işkenceler bir asırdır Türkistan’da uygulana gelmiştir Buna rağmen arzulanan Ruslaşma yerine milli benliğe dönüş hızlanmış ve böylece Türkistan’da bulunan Türk devletleri tek tek hürriyet ve bağımsızlıklarını kazanmışlardır Rus komünist idaresi karşısında milli benliğin esas kaynağını da İslamiyet teşkil etmiştir
Türkistan Müslüman bir ülkedir Müslüman olan Türkistan nüfusunun % 94’ü de Ehl-i sünnet itikadına mensuptur Her ne kadar İslamiyet Sovyet rejimi tarafından kaldırılmaya çalışılmışsa da bölge halkı üzerinde İslamiyetin çok büyük tesiri vardır Rusya’da komünistler iktidara gelince, Türkistan’da on dört bin cami ve mescidi yıkıp, tahrip etmişlerdi
Tarih boyunca bölgede pekçok İslam alimi, ilim adamı yetişmiştir Bunlardan bazıları:
İmam-ı Buhari: Meşhur hadis alimi
Ali ibni Sina: Tıp ilminin önemli şahsiyeti
Farabi: Meşhur filozof
Tirmizi: Meşhur hadis alimi
El-Biruni: Matematik ve astronomi alimi
Harezmi: Cebir ilminin kurucusu
Serahsi: Meşhur İslam hukukçusu
Uluğ Bey: Meşhur astronom ve alim
Dil: Türkistan nüfusunun ana dili Türkçe olup, Özbek, Kazak, Kırgız, Karakalpak Türkmen lehçeleri konuşulur Bu lehçelerden teşekkül eden Türkçe, nüfusun % 90’ı tarafından konuşulan dildir Bunun dışında % 10 halkın konuştuğu dil Tacik dili olup, Türkçenin bir lehçesi gibidir Türkistan Türkçesine, Çağatay Türkçesi de denmektedir
Türk dilini inceleyen ilk Türk alimi Mahmud Kaşgari’dir Türkistanlı lenguistikçi (dil bilgini) olan Kaşgarlı Mahmud’un 11 yüzyılda yazdığı Divanü Lügat-it-Türk adlı eseri Türk dili sözlüğü niteliğindedir
İdari yapı: Bugün Türkistan’da beş idari bölüm mevcut olup bunlar: Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’dır Türkistan’da 43 bölge, 506 eyalet, 246 şehir, 446 kaza ve 4445 köy mevcuttur
Şehirler: Günümüz Türkistan’ında 246 şehir mevcuttur Semerkand bundan 2500 yıl önce kurulmuş eski bir yerleşme yeridir Taşkent, Oş, Merv, Buhara, Tirmiz gibi vilayetlerin de iki bin yıllık mazileri vardır
Sovyet rejimi birçok yeni şehir inşa etmek yoluna gitmiştir Endüstri yerleşme merkezleri olan bu yeni şehirler Türkistan şehirciliğine benzememekte ve yerleşim tarzlarına uymamaktadır Bu yönüyle Türkistan’da eski ve yeni yerleşim merkezlerini ayırt etmek gayet kolaydır Ayrıca eski yerleşim yerlerinde tarihi bağlılık ve maziyi yaşatma gayretlerinin daha fazla olduğu dikkatlerden kaçmamaktadır
|