Yeryüzü Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-19-2012

Yeryüzü Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi

Yeryüzü Şekilleri

Coğrafyanın en önemli bölümünü oluşturan Fiziki Coğrafya' da yeryüzü şekillerini inceleyen bilim dalı jeomorfolojiidir

Yeryüzü şekilleri sürekli aynı kalmayıp zamanla değişikliğe uğramaktadır

Yüksek olan bir şekil zamanla değişikliğe uğramaktadır

Yüksek olan bir şekil zamanla aşınmakta , çukur olan bir yeryüzü şekli ise dışardan taşınan materyallerle dolabilmektedir

Kara parçası olan bir yer sular altında kalabilmekte , sular altında bulunan bazı yerler de kara halini alabilmekte, kıyı çizgileri değişebilmektedir

Yeryüzü şekilleri dağlar,platolar ve ovalar gibi üç ana kategoride ele alınabilir

Ancak her üçü üzerinde birbirinden çok farklı yüzey şekilleri bulunmaktadır

Yine yeryüzü şekilleri oluşum kaynağına göre iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yeryüzü şekilleri olmak üzere iki kategoride de ele alınabilir

FLÜVYAL (AKARSU) TOPOGRAFYA ŞEKİLLERİ

Yeryüzünde en etkili olan topografya grubu akarsu topografyasıdır

Kutup bölgeleri, kurak bölgeler ve dağların zirve kesimleri dışında kalan Dünyanın bütün bölgelerinde akarsular yer almaktadır

Akarsuların bir kısmı sürekli akışa sahipken bir kısmı yalnızca yağışlı mevsimlerde akışını sürdürmektedir

Bir akarsu tek bir büyük iklim bölgesinde akabildiği gibi farklı iklim bölgelerinde de akışını sürdürebilmektedir

Böylece yeryüzünün çok farkı alanlarında akarsuların aşındırma ve biriktirmelerine bağlı olarak farklı yer şekilleri oluşmaktadır

VADİ ÇEŞİTLERİ

Vadiler, yeryüzünde en sık rastlanan yer şekillerinin başında gelmektedir

Soğuk ve kurak iklim bölgelerinde bile görülen vadilerin en sık olduğu yerler yarı nemli ve nemli bölgeleridir

Vadilerde üç taraf kapalı ve sürekli bir iniş söz konusudur

Vadiler kabaca doğal bir oluğa benzetilebilirler

Vadiler, üzerinde yer aldıkları formasyonların özelliklerine,eğime,oluşum sürelerine, yataklarında bulunan su miktarına, uzunluklarına göre değişik şekiller alırlar

KERTİK (V PROFİLLİ) VADİLER

Enine profilleri ''V'' harfine benzediği için bu isimle de anılırlar

Vadi genişlikleri dar ve henüz vadi tabanı henüz aşındırılmamış olduğundan derinlikleri azdır

KANYON VADİLER

Yamaçları oldukça dik ve derin, tabanları genellikle dar vadilerdir

Daha çok platolar ve yatay uzanışlı yapılar üzerinde derine aşındırmanın yana aşındırmadan daha fazla olmasına bağlı olarak maydana gelirler

MENDERESLİ VADİLER

Akarsu yatağında eğimin azalmasına bağlı olarak akarsuyun sağa sola büklümler yaparak akmasıyla menderesler meydana gelmektedir

Kabaca ''S'' ler çizerek akan akarsu karşısına çıkan iç bükey kıvrımı (çarpak) aşındırarak burayı oymakta, koparılan malzemeler daha aşağılarda yer alan dış bükey kıvrımlarda (yığınak) biriktirilmektedir

Böylece akarsu adeta geniş bir vadinin içerisinde dans ederek yatak değiştirmektedir

YARMA VADİLER

Karşılarına çıkan yükselti basamaklarını enine kesen, topogrofyaya uymayan vadilerdir

TABANLI VADİLER

Vadi tabanının oldukça genişlemiş olduğu vadilerdir

Akarsuyun her iki yamacında genişlik birkaç yüz metre olabileceği gibi genişçe bir ova halinide alabilir

ASILI VADİLER

Genellikle buzul istilasına uğramış bölgelerde, akarsuların denize döküldükleri falezli kıyılarda ve faydalanmalara uğramış sahalarda görülürler

ÇIKMAZ VADİLER

Daha çok karstik bölgelerde erimeye bağlı olarak oluşan, her tarafı kapalı olan vadilere çıkmaz vadi veya kör vadi denir

Çıkmaz vadilerin son bulduğu yerlerde yerüstü sularını yeraltına aktaran düdenler yer almaktadır

AKARSULARIN OLUŞTURDUKLARI DİĞER ŞEKİLLER

IRMAK ADALARI

Adından da anlaşılacağı üzere ırmakların içerisinde oluşmuş olan adalardır

Bu adaları normal adalardan ayıran fark deniz ya da göl içerisinde olmamaları ve akarsular tarafından oluşturulup yine akarsular tarafından ortadan kaldırılabilmektedir

DEV KAZANLARI

Akarsuların şelaleler oluşturarak aktıkları vadi içlerinde başlangıçta suyun yukarıdan düşmesine bağlı olarak, sonradan suyun burgaç vari şekilde dönerek tabanı aşındırmasına bağlı çukurlar oluşur

BİRİKİNTİ KONİLERİ

Akarsular dağlık sahalardan ovalara veya düz alanlara doğru inerlerken eğimin fazla olmasının etkisiyle bol miktarda enkaz taşırlar

DAĞ İÇİ VE DAĞ ETEĞİ OVALARI

Dağlık sahalarda akışını sürdüren akarsular dağların arasındaki düz alanlara veya dağlardan aşağı inerken eğimin azaldığı dağların eteklerinde yukarı havzalardan getirdikleri malzemeleri taşıyamayarak biriktirirler

TARAÇALAR

Taraçalar deniz, göl veya akarsu kenarlarında meydana gelebilirler

Akarsuların her iki kenarında bugünkü vadi tabanına göre yüksekte bulunan düzlüklere taraça veya seki denilmektedir

KARSTİK ŞEKİLLER

Yapısı kalker, jips, dolomit gibi kolay eriyebilen taşlarda oluşan sahalarda özellikle yağmur sularının teması sonucu özel şekiller meydana gelir

Bu yeryüzü şekilleri karstik şekiller olarak adlandırılır

KARSTİK ERİME ŞEKİLLERİ

LAPYALAR

Karstik arazilerde en fazla rastlanan ve en kolay oluşabilen topografya şekillerinin başında gelir

Lapyalar delikli, oluklu ve biçimsiz olabilmektedir

DOLİNLER

Çanak şeklindedirler

Dolinlerin kenarları genellikle yatık olmakla birlikte kenarı çok dik olanlar bulunduğu gibi, arazinin eğimine bağlı olarak bir yamacı dik bir yamacı yatık olanlarda bulunabilmektedir

UVALALAR

Dolinlere göre daha geniş olan çanak şeklinde erime çukurlarıdır

Yan yana sıralanan dolinlerin aralarında bulunan yüksek kısımların zaman içerisinde aşınması ve ortadan kalkması ile uvalalar meydana gelmektedir

DÜDENLER

Karstik bölgelerde huni şeklinde ağız kısmı geniş, taban kısmı dar olan ve aşağıya derine doğru gittikçe boşluğu kaybolan şekillerdir

POLYELER

Taban kısımları düzce olan geniş çukurlardır

Tabanlarında tortulanmalar meydana gelmektedir

Polye oluşumunda başlangıçta tektonik çukurlaşma ardından karstlaşma etkili olmaktadır

OBRUKLAR

Su ile kolay eriyebilen kayaçlarla kaplı arazilerde oluşan silindir ve elips şekilli, kenarları oldukça dik büyük doğal kuyulardır

MAĞARALAR

Kalkerlerin erime çatlaklarından kolayca yer altına sızan sular buralarda kayaçları eriterek yer altı boşlukları oluşturmaktadır

Ayrıca yer altı suyunun akışa boyunca da galeriler şeklinde erime boşlukları oluşabilir

DOĞAL KÖPRÜLER

Akarsular yeryüzünde akışlarını sürdürürken bazen düdenlerden yer altına sızarak kaybolur ve hemen yakında yeniden yer üstüne çıkarak akışını sürdürebilir

Bu tür yeryüzü şekilleri doğal köprü olarak isimlendirilir

KARSTİK BİRİKME ŞEKİLLERİ

TRAVERTEN

Yer altında bulundukları yerlerde kayaçları eriterek yeryüzüne veya mağara boşluklarına çıkan kalsiyum bikarbonatları suların içerisinde bulunan karbondioksitin havaya karışması ile kalsiyum karbonatlar çökelerek özel şekiller oluştururlar

bunların başında travertenler gelmektedir

SARKIT VE DİKİTLER

Mağara tavanlarında özellikle damlalar şeklinde sızan sular, içerisinde bulunan karbondioksitin uçmasına bağlı olarak tavandan aşağıya sarkıtlar oluştururlar

Suların mağara tabanına düştüğü yerde de aşağıdan yukarıya doğru dikitler meydana gelir

10-19-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Yeryüzü Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi Yeryüzü Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi Yeryüzü Şekilleri Coğrafyanın en önemli bölümünü oluşturan Fiziki Coğrafya' da yeryüzü şekillerini inceleyen bilim dalı jeomorfolojiidirYeryüzü şekilleri sürekli aynı kalmayıp zamanla değişikliğe uğramaktadırYüksek olan bir şekil zamanla değişikliğe uğramaktadırYüksek olan bir şekil zamanla aşınmakta , çukur olan bir yeryüzü şekli ise dışardan taşınan materyallerle dolabilmektedirKara parçası olan bir yer sular altında kalabilmekte , sular altında bulunan bazı yerler de kara halini alabilmekte, kıyı çizgileri değişebilmektedir Yeryüzü şekilleri dağlar,platolar ve ovalar gibi üç ana kategoride ele alınabilirAncak her üçü üzerinde birbirinden çok farklı yüzey şekilleri bulunmaktadırYine yeryüzü şekilleri oluşum kaynağına göre iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yeryüzü şekilleri olmak üzere iki kategoride de ele alınabilir FLÜVYAL (AKARSU) TOPOGRAFYA ŞEKİLLERİ Yeryüzünde en etkili olan topografya grubu akarsu topografyasıdırKutup bölgeleri, kurak bölgeler ve dağların zirve kesimleri dışında kalan Dünyanın bütün bölgelerinde akarsular yer almaktadırAkarsuların bir kısmı sürekli akışa sahipken bir kısmı yalnızca yağışlı mevsimlerde akışını sürdürmektedirBir akarsu tek bir büyük iklim bölgesinde akabildiği gibi farklı iklim bölgelerinde de akışını sürdürebilmektedir Böylece yeryüzünün çok farkı alanlarında akarsuların aşındırma ve biriktirmelerine bağlı olarak farklı yer şekilleri oluşmaktadır VADİ ÇEŞİTLERİ Vadiler, yeryüzünde en sık rastlanan yer şekillerinin başında gelmektedirSoğuk ve kurak iklim bölgelerinde bile görülen vadilerin en sık olduğu yerler yarı nemli ve nemli bölgeleridirVadilerde üç taraf kapalı ve sürekli bir iniş söz konusudurVadiler kabaca doğal bir oluğa benzetilebilirler Vadiler, üzerinde yer aldıkları formasyonların özelliklerine,eğime,oluşum sürelerine, yataklarında bulunan su miktarına, uzunluklarına göre değişik şekiller alırlar KERTİK (V PROFİLLİ) VADİLER Enine profilleri ''V'' harfine benzediği için bu isimle de anılırlarVadi genişlikleri dar ve henüz vadi tabanı henüz aşındırılmamış olduğundan derinlikleri azdır KANYON VADİLER Yamaçları oldukça dik ve derin, tabanları genellikle dar vadilerdirDaha çok platolar ve yatay uzanışlı yapılar üzerinde derine aşındırmanın yana aşındırmadan daha fazla olmasına bağlı olarak maydana gelirler MENDERESLİ VADİLER Akarsu yatağında eğimin azalmasına bağlı olarak akarsuyun sağa sola büklümler yaparak akmasıyla menderesler meydana gelmektedirKabaca ''S'' ler çizerek akan akarsu karşısına çıkan iç bükey kıvrımı (çarpak) aşındırarak burayı oymakta, koparılan malzemeler daha aşağılarda yer alan dış bükey kıvrımlarda (yığınak) biriktirilmektedirBöylece akarsu adeta geniş bir vadinin içerisinde dans ederek yatak değiştirmektedir YARMA VADİLER Karşılarına çıkan yükselti basamaklarını enine kesen, topogrofyaya uymayan vadilerdir TABANLI VADİLER Vadi tabanının oldukça genişlemiş olduğu vadilerdirAkarsuyun her iki yamacında genişlik birkaç yüz metre olabileceği gibi genişçe bir ova halinide alabilir ASILI VADİLER Genellikle buzul istilasına uğramış bölgelerde, akarsuların denize döküldükleri falezli kıyılarda ve faydalanmalara uğramış sahalarda görülürler ÇIKMAZ VADİLER Daha çok karstik bölgelerde erimeye bağlı olarak oluşan, her tarafı kapalı olan vadilere çıkmaz vadi veya kör vadi denirÇıkmaz vadilerin son bulduğu yerlerde yerüstü sularını yeraltına aktaran düdenler yer almaktadır AKARSULARIN OLUŞTURDUKLARI DİĞER ŞEKİLLER IRMAK ADALARI Adından da anlaşılacağı üzere ırmakların içerisinde oluşmuş olan adalardırBu adaları normal adalardan ayıran fark deniz ya da göl içerisinde olmamaları ve akarsular tarafından oluşturulup yine akarsular tarafından ortadan kaldırılabilmektedir DEV KAZANLARI Akarsuların şelaleler oluşturarak aktıkları vadi içlerinde başlangıçta suyun yukarıdan düşmesine bağlı olarak, sonradan suyun burgaç vari şekilde dönerek tabanı aşındırmasına bağlı çukurlar oluşur BİRİKİNTİ KONİLERİ Akarsular dağlık sahalardan ovalara veya düz alanlara doğru inerlerken eğimin fazla olmasının etkisiyle bol miktarda enkaz taşırlar DAĞ İÇİ VE DAĞ ETEĞİ OVALARI Dağlık sahalarda akışını sürdüren akarsular dağların arasındaki düz alanlara veya dağlardan aşağı inerken eğimin azaldığı dağların eteklerinde yukarı havzalardan getirdikleri malzemeleri taşıyamayarak biriktirirler TARAÇALAR Taraçalar deniz, göl veya akarsu kenarlarında meydana gelebilirlerAkarsuların her iki kenarında bugünkü vadi tabanına göre yüksekte bulunan düzlüklere taraça veya seki denilmektedir KARSTİK ŞEKİLLER Yapısı kalker, jips, dolomit gibi kolay eriyebilen taşlarda oluşan sahalarda özellikle yağmur sularının teması sonucu özel şekiller meydana gelirBu yeryüzü şekilleri karstik şekiller olarak adlandırılır KARSTİK ERİME ŞEKİLLERİ LAPYALAR Karstik arazilerde en fazla rastlanan ve en kolay oluşabilen topografya şekillerinin başında gelirLapyalar delikli, oluklu ve biçimsiz olabilmektedir DOLİNLER Çanak şeklindedirlerDolinlerin kenarları genellikle yatık olmakla birlikte kenarı çok dik olanlar bulunduğu gibi, arazinin eğimine bağlı olarak bir yamacı dik bir yamacı yatık olanlarda bulunabilmektedir UVALALAR Dolinlere göre daha geniş olan çanak şeklinde erime çukurlarıdırYan yana sıralanan dolinlerin aralarında bulunan yüksek kısımların zaman içerisinde aşınması ve ortadan kalkması ile uvalalar meydana gelmektedir DÜDENLER Karstik bölgelerde huni şeklinde ağız kısmı geniş, taban kısmı dar olan ve aşağıya derine doğru gittikçe boşluğu kaybolan şekillerdir POLYELER Taban kısımları düzce olan geniş çukurlardırTabanlarında tortulanmalar meydana gelmektedirPolye oluşumunda başlangıçta tektonik çukurlaşma ardından karstlaşma etkili olmaktadır OBRUKLAR Su ile kolay eriyebilen kayaçlarla kaplı arazilerde oluşan silindir ve elips şekilli, kenarları oldukça dik büyük doğal kuyulardır MAĞARALAR Kalkerlerin erime çatlaklarından kolayca yer altına sızan sular buralarda kayaçları eriterek yer altı boşlukları oluşturmaktadırAyrıca yer altı suyunun akışa boyunca da galeriler şeklinde erime boşlukları oluşabilir DOĞAL KÖPRÜLER Akarsular yeryüzünde akışlarını sürdürürken bazen düdenlerden yer altına sızarak kaybolur ve hemen yakında yeniden yer üstüne çıkarak akışını sürdürebilirBu tür yeryüzü şekilleri doğal köprü olarak isimlendirilir KARSTİK BİRİKME ŞEKİLLERİ TRAVERTEN Yer altında bulundukları yerlerde kayaçları eriterek yeryüzüne veya mağara boşluklarına çıkan kalsiyum bikarbonatları suların içerisinde bulunan karbondioksitin havaya karışması ile kalsiyum karbonatlar çökelerek özel şekiller oluştururlarbunların başında travertenler gelmektedir SARKIT VE DİKİTLER Mağara tavanlarında özellikle damlalar şeklinde sızan sular, içerisinde bulunan karbondioksitin uçmasına bağlı olarak tavandan aşağıya sarkıtlar oluştururlarSuların mağara tabanına düştüğü yerde de aşağıdan yukarıya doğru dikitler meydana gelir