Dünya Üzerindeki Bir Yer Nasıl Belirlenir

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-19-2012

3

Dünya Üzerinde Herhangi Bir Yerin
Coğrafî Konumunun Belirlenmesi
Bir kentin, gölün, adanın ya da ülkenin, Dünya üzerinde bulunduğu yere o yerin coğrafî konumu denir

İki kısma ayrılır

a

Matematik Konum ve Sonuçları
Matematik konum: Bir yerin konumunun enlem ve boylam değerleriyle ifade edilmesidir

Enlem, yeryüzündeki bir noktanın ekvatora en yakın uzaklığının değeridir

Boylam ise Dünya üzerindeki bir noktanın başlangıç meridyenine en yakın uzaklığının açı cinsinden degeridir

Enlem ve boylam değerleri derece (°), dakika (') ve saniye ('') olarak ifade edilir

Dünya üzerindeki bir noktanın matematik konumu belirtilirken sadece enlem ve boylamının bilinmesi yeterli olmaz

Aynı noktanın, kuzey ya da güney, doğu ya da batı yarım kürelerde bulunduğu da belinmelidir

Örneğin Türkiye’nin matematik konumu şöyle ifade edilir

36° - 42° kuzey paralelleri ile 26° - 45° doğu meridyenleri arasındadır

Bir yerin matematik konumundan yararlanarak o yerin birçok özelliğini de açıklayabiliriz

Örneğin; iklim, bitki örtüsü ve ekonomik faaliyetlerin çeşidi gibi faktörler o yerin enlemi ile ilgilidir

Matematik konumun bir sonucu da yerel saat ile ilgilidir

Dünya’nın dönüş hızı kutuplara doğru gidildikçe azaldığı için aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların yerel saatleri aynıdır

Bir noktanın yerel saatini Güneş’in en tepede olduğu an öğle vakti saat 12

00 kabul ederek buluruz

Bu yüzden her noktanın yerel saati farklıdır

Dünya ekseni etrafında dönerken bütün meridyenler Güneş’in önünden 24 saatte bir defa geçerler

24 saat (24x60) 1440 dakikadır

Buna göre, Güneş’in önünden her 4 dakikada (1440:360=4) bir meridyen geçer

Yani peşpeşe gelen iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır

Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için Güneş önce duğuda doğar

Bunun için doğunun yerel saati daha ileridir

Yerel saat kullanımında karışıklıklar meydana gelebileceği için ulusal saat kullanılmaktadır

Bu saat sisteminde her ülkenin uygun bir boylamının yerel saati kullanılmaktadır

Türkiye’de de İzmit’ten geçen 30° doğu meridyeninin yerel saati ulusal saat olarak kullanılır

Fakat yaz mevsimine doğru Güneş ışığından daha fazla faydalanmak için 45° doğu meridyeninin yerel saati kullanılır

Buna yaz saati uygulaması denir

b

Özel Konum ve Sonuçları
Bir noktanın Dünya üzerindeki yerini açıklayabilmemiz için o yerin: Kıt’alara, denizlere ve okyanuslara, önemli ticaret yollarına, komşu ülkelere, Farklı ekonomik, siyasî ve kültürel topluluklara yakınlık ve uzaklığına bakmamız gerekir

Bunlar da o yerin özel konumunu ortaya koyar

Buna göre, Türkiye’nin özel konumunun sonuçlarını şu şekilde sıralayabiliriz;
• Ülkemizin üç tarafının denizlerle çevrili olması
• Asya, Avrupa ve Afrika kıt’alarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunması
• Avrupa, Orta Doğu ve Kafkas ülkeleri arasında bulunması
• Ülkemizin doğu ve batı uygarlıklarının kesiştiği bir noktada bulunması
• İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahip olması
Ülkemizin sahip olduğu bütün bu özellikler ulaşım, ticaret ve turizm faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştır

4

Kıt’alar
Dünya’nın yüz ölçümü 510 milyon km2 dir

Bunun 149 milyon km2 sini karalar oluşturur

Kendine bağlı yakın adalarla birlikte çevresi deniz ve okyanuslarla çevrili büyük kara parçalarına kıt’a denir

Dünya’da 7 kıt’a vardır

Bu kıt’alardan Avrupa, Asya ve Afrika insanların ilk yerleştikleri kıt’alardır

Bunlara Eski Dünya Kıt’aları denilmektedir

Kuzey Amerika ve Güney Amerika ile Okyanusya sonradan keşfedilerek yerleşilen kıt’alardır

Bu nedenle Yeni Dünya Kıt’aları olarak adlandırılırlar

Antarktika kıt’asında ise yerleşik hayat yoktur

Kıt’alar Kuzey ve Güney Yarım kürelere eşit olmayan şekilde dağılmıştır

Karaların çoğu Kuzey Yarım Küre’de toplanmıştır

Kara ve denizlerin dağılışını incelediğimizde su özellikler dikkatimizi çeker;
ä Her iki yarım kürede de karaların kapladığı alan daha azdır

ä Güney Yarım Küre’de hem kara az, hem de karalar birbirine uzaktır

• Karalar denizlere oranla daha çabuk ve daha çok ısındığı için karaların fazla olduğu Kuzey Yarım Küre bir kaç derece daha sıcaktır

Kıt’alar ve yüz ölçümleri
• Dünya nüfusunun büyük kısmı Kuzey Yarım Küre’de toplanmıştır

• Kuzey Yarım Küre’de kıt’alar birbirine yakın olduğu için ülkeler arasındaki siyasî, kültürel ve ekonomik ilişkiler daha yoğundur

Yeryüzünde kıt’alardan başka okyanuslarda ve denizlerde irili ufaklı bir çok kara parçası vardır

Etrafı sularla çevrili olan kara parçalarına ada denir (Kıbrıs, Gökçeada)

Üç tarafı denizlerle çevrili olan kara parçalarına ise yarımada denir (Kocaeli, Bodrum)

5

Okyanuslar
Yeryüzünün 361 milyon km2’lik kısmını denizler ve okyanuslar kaplamaktadır

Denizlerin çok büyük olanına okyanus denir

Dünya üzerinde Büyük okyanus, Atlas okyanusu ve Hint okyanusu olmak üzere üç okyanus vardır

En geniş yüz ölçümü olan Büyük okyanustur

En küçük okyanus ise Hint okyanusudur

Her üç okyanusta Güney Kutbu çevresinde birleşir

Okyanusların karalar arasına sokulmuş kısımlarına ara deniz veya iç deniz denir (Akdeniz, Karadeniz gibi)

Kıt’aların kenarlarında bulunan adalarla veya sığ deniz eşikleriyle okyanuslardan ayrılan denizlere de kenar denizi denir (Japon Denizi)

Karaların kenarlarındaki büyük girintiler körfezleri, küçük girintiler ise koyları oluşturur

Karalar arasındaki dar su yollarına ise boğaz adı verilir (Çanakkale, İstanbul gibi)

10-19-2012	#2
Prof. Dr. Sinsi	Dünya Üzerindeki Bir Yer Nasıl Belirlenir 3 Dünya Üzerinde Herhangi Bir Yerin Coğrafî Konumunun Belirlenmesi Bir kentin, gölün, adanın ya da ülkenin, Dünya üzerinde bulunduğu yere o yerin coğrafî konumu denir İki kısma ayrılır a Matematik Konum ve Sonuçları Matematik konum: Bir yerin konumunun enlem ve boylam değerleriyle ifade edilmesidir Enlem, yeryüzündeki bir noktanın ekvatora en yakın uzaklığının değeridir Boylam ise Dünya üzerindeki bir noktanın başlangıç meridyenine en yakın uzaklığının açı cinsinden degeridir Enlem ve boylam değerleri derece (°), dakika (') ve saniye ('') olarak ifade edilir Dünya üzerindeki bir noktanın matematik konumu belirtilirken sadece enlem ve boylamının bilinmesi yeterli olmaz Aynı noktanın, kuzey ya da güney, doğu ya da batı yarım kürelerde bulunduğu da belinmelidir Örneğin Türkiye’nin matematik konumu şöyle ifade edilir 36° - 42° kuzey paralelleri ile 26° - 45° doğu meridyenleri arasındadır Bir yerin matematik konumundan yararlanarak o yerin birçok özelliğini de açıklayabiliriz Örneğin; iklim, bitki örtüsü ve ekonomik faaliyetlerin çeşidi gibi faktörler o yerin enlemi ile ilgilidir Matematik konumun bir sonucu da yerel saat ile ilgilidir Dünya’nın dönüş hızı kutuplara doğru gidildikçe azaldığı için aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların yerel saatleri aynıdır Bir noktanın yerel saatini Güneş’in en tepede olduğu an öğle vakti saat 1200 kabul ederek buluruz Bu yüzden her noktanın yerel saati farklıdır Dünya ekseni etrafında dönerken bütün meridyenler Güneş’in önünden 24 saatte bir defa geçerler 24 saat (24x60) 1440 dakikadır Buna göre, Güneş’in önünden her 4 dakikada (1440:360=4) bir meridyen geçer Yani peşpeşe gelen iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için Güneş önce duğuda doğar Bunun için doğunun yerel saati daha ileridir Yerel saat kullanımında karışıklıklar meydana gelebileceği için ulusal saat kullanılmaktadır Bu saat sisteminde her ülkenin uygun bir boylamının yerel saati kullanılmaktadır Türkiye’de de İzmit’ten geçen 30° doğu meridyeninin yerel saati ulusal saat olarak kullanılır Fakat yaz mevsimine doğru Güneş ışığından daha fazla faydalanmak için 45° doğu meridyeninin yerel saati kullanılır Buna yaz saati uygulaması denir b Özel Konum ve Sonuçları Bir noktanın Dünya üzerindeki yerini açıklayabilmemiz için o yerin: Kıt’alara, denizlere ve okyanuslara, önemli ticaret yollarına, komşu ülkelere, Farklı ekonomik, siyasî ve kültürel topluluklara yakınlık ve uzaklığına bakmamız gerekir Bunlar da o yerin özel konumunu ortaya koyar Buna göre, Türkiye’nin özel konumunun sonuçlarını şu şekilde sıralayabiliriz; • Ülkemizin üç tarafının denizlerle çevrili olması • Asya, Avrupa ve Afrika kıt’alarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunması • Avrupa, Orta Doğu ve Kafkas ülkeleri arasında bulunması • Ülkemizin doğu ve batı uygarlıklarının kesiştiği bir noktada bulunması • İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahip olması Ülkemizin sahip olduğu bütün bu özellikler ulaşım, ticaret ve turizm faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştır 4 Kıt’alar Dünya’nın yüz ölçümü 510 milyon km2 dir Bunun 149 milyon km2 sini karalar oluşturur Kendine bağlı yakın adalarla birlikte çevresi deniz ve okyanuslarla çevrili büyük kara parçalarına kıt’a denir Dünya’da 7 kıt’a vardır Bu kıt’alardan Avrupa, Asya ve Afrika insanların ilk yerleştikleri kıt’alardır Bunlara Eski Dünya Kıt’aları denilmektedir Kuzey Amerika ve Güney Amerika ile Okyanusya sonradan keşfedilerek yerleşilen kıt’alardır Bu nedenle Yeni Dünya Kıt’aları olarak adlandırılırlar Antarktika kıt’asında ise yerleşik hayat yoktur Kıt’alar Kuzey ve Güney Yarım kürelere eşit olmayan şekilde dağılmıştır Karaların çoğu Kuzey Yarım Küre’de toplanmıştır Kara ve denizlerin dağılışını incelediğimizde su özellikler dikkatimizi çeker; ä Her iki yarım kürede de karaların kapladığı alan daha azdır ä Güney Yarım Küre’de hem kara az, hem de karalar birbirine uzaktır • Karalar denizlere oranla daha çabuk ve daha çok ısındığı için karaların fazla olduğu Kuzey Yarım Küre bir kaç derece daha sıcaktır Kıt’alar ve yüz ölçümleri • Dünya nüfusunun büyük kısmı Kuzey Yarım Küre’de toplanmıştır • Kuzey Yarım Küre’de kıt’alar birbirine yakın olduğu için ülkeler arasındaki siyasî, kültürel ve ekonomik ilişkiler daha yoğundur Yeryüzünde kıt’alardan başka okyanuslarda ve denizlerde irili ufaklı bir çok kara parçası vardır Etrafı sularla çevrili olan kara parçalarına ada denir (Kıbrıs, Gökçeada) Üç tarafı denizlerle çevrili olan kara parçalarına ise yarımada denir (Kocaeli, Bodrum) 5 Okyanuslar Yeryüzünün 361 milyon km2’lik kısmını denizler ve okyanuslar kaplamaktadır Denizlerin çok büyük olanına okyanus denir Dünya üzerinde Büyük okyanus, Atlas okyanusu ve Hint okyanusu olmak üzere üç okyanus vardır En geniş yüz ölçümü olan Büyük okyanustur En küçük okyanus ise Hint okyanusudur Her üç okyanusta Güney Kutbu çevresinde birleşir Okyanusların karalar arasına sokulmuş kısımlarına ara deniz veya iç deniz denir (Akdeniz, Karadeniz gibi) Kıt’aların kenarlarında bulunan adalarla veya sığ deniz eşikleriyle okyanuslardan ayrılan denizlere de kenar denizi denir (Japon Denizi) Karaların kenarlarındaki büyük girintiler körfezleri, küçük girintiler ise koyları oluşturur Karalar arasındaki dar su yollarına ise boğaz adı verilir (Çanakkale, İstanbul gibi)