Fenari İsa/Konstantin Lips Manastırı (Eminönü)

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-14-2012

Aksaray'da Vatan caddesi üzerindedir

Geç Roma dönemine ait bir mezarlık arazisinin üzerine İmparator VI

Leon (886-912) döneminde donanma komutanı Konstantin Lips tarafından Thotokos (Tanrıyı karnında taşıyan,kutsal batın) Meryem'e ithaf edilerek yaptırılmıştır

"Moni tu Libos" olarak isimlendirilmiş olan manastır Haziran 907 de görkemli bir törenle açılmıştır

Latin istilasinden sonra kilise ve manastır VIII

Mihail Paleologos (1261-1282) zamanında yeniden önem kazanır ve İmparatorun ölümünden sonra eşi Teodora mevcut kilisenin güney duvarına bitişik olarak İoannes Prodromos'a atadığı ikinci bir kilise yaptırarak manastırı da ihya eder

Adeta bir aile mezarlığı olan düşünülen bu yapı kompleksine İmparatoriçe 1303 de ölen Teodora, annesi , 1295 de ölen kızı Eudoksia, 1306 da ölen oğlu Konstantinos, 1328 de ölen İmparator II

Andronikos, III

Andronikos'un 1324 de ölen eşi Eirene ve VIII

İoannes Palaiologos(1425-1448)'un eşi Anna buraya gömülmüşlerdir

Kilisenin batı ve güney tarafını saran "L" biçimli ek bina da XIV

üncü yy

da inşa edilerek kompleks daha da büyütülmüştür

Fetihten sonra terk edilen kilise II

Bayezıd zamanında Osmanlı ulemâ ailesi olan Fenârizâdelerden Alaeddin Ali Efendi tarafından güneydeki kilise mescide,manastır da zaviyeye çevrilmiştir

Bu sırada dış narteksin güneydoğu köşesine bir minare ve güney kiliseye de mihrap yapılmıştır

1633 de bu bölgede çıkan yangın sonucunda harap olan külliyeyi 1636 da Sadrazam Bayram Paşa tamir ettirmiştir

Bir müddet sonra da manastır hücreleri Halveti tekkesi olmuştur

Bu tekkenin ilk şeyhi olan İsa el-Mahvî'nin ismine izafeten de Fenari İsa denilmeye başlanmıştır

1831 de Mihrişah Valde'nin vakfından olması dolayısıyla tekrar bir onarım geçirir

1918 deki yangında ne yazık ki bir daha yanar ve uzun yıllar metruk halde kalır

1929 da burada bazı arkeolojik araştırmalar yapılırken bulunan taşa kakma şeklinde yapılmış Ayia Eudoksia ikonası Arkeoloji Müzesine kaldırılmıştır

1947 de bina olarak Ayasofya Müzesine bağlanır

Daha sonra Vakıflar Başmüdürlüğüne bağlanan bina 1960 yılında önemli bir restorasyon çalışması geçirir

Konstantin Lips Manastırı kısa devir farklarıyla yapılmış birbirine bitişik üç bölümden meydana gelmektedir

Kapalı Yunan haçı plânlı beş bölümden meydana gelen birinci kilisede devşirme olarak mezarlıktaki mermer lahit parçaları bolca kullanılmıştır

1633 yılında geçirdiği yangında muhtemelen yunan haçının meydana getiren dört taşıyıcı sütun çatlamış olduğundan binanın üst yapısını destekleyen ,kesme taştan iki büyük kemer inşa edilmiştir

Dışarı taşkın olan apsis'in üzerinde dolaşan mermer silmedeki Grekçe kitabede kilisenin Meryem'e ithaf edildiği yazılıdır

Esas Apsis'in iki yanında dışarıya yuvarlak kemerli uzun pencerelerle açılan kendi küçük apsisleri olan iki hücre bulunmaktadır

Evvelce esas mekanın güney tarafındaki ahşap bir merdivenle kubbenin dışına çıkılmaktaydı

Burada daha evvelce hiçbir Bizans kilisesinde rastlanmayan , kubbenin dört tarafında dört küçük şapel bulunmaktadır

1929 daki bu binadaki çalışmalarda bu hücrelerin birinde Azize Eudoksiya'nın bir ikonası bulunmuş ve Arkeoloji Müzesine gönderilmiştir

Ioannes Prodromos'a atanan VIII

Mihail Paleologos'un eşi Teodora tarafından yaptırılan ikinci kilise son Bizans döneminin kullanılan plân tiplerinden olan "Dehlizli tip" olarak inşa edilmiştir

Kare bir kitle halindeki orta mekânın üzeri kasnaklı bir kubbe ile örtülüdür

Bu kubbe 1831 deki tamirde değiştirilerek Osmanlı mimari tipine uygun bir kubbeye dönüştürülmüştür

Dış cephe XIII-XIV yy

da Bizans sanatında çok kullanılan tuğla bezemelerle inşa edilerek süslenmiştir

Her iki binayı da "L" şeklindeki sonradan eklenen Paraklesion 'un aeltındaki dehlizde toplam sayısı 20 yi bulan lahit bulunmakta iken bunların büyük kısmı binanın boş kaldığı 1930-1960 yılları arasında muhtemelen define arayanlar tarafından parçalanmış ve büyük kısmı yok olmuştur

10-14-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Fenari İsa/Konstantin Lips Manastırı (Eminönü) Fenari İsa/Konstantin Lips Manastırı (Eminönü) Aksaray'da Vatan caddesi üzerindedir Geç Roma dönemine ait bir mezarlık arazisinin üzerine İmparator VI Leon (886-912) döneminde donanma komutanı Konstantin Lips tarafından Thotokos (Tanrıyı karnında taşıyan,kutsal batın) Meryem'e ithaf edilerek yaptırılmıştır "Moni tu Libos" olarak isimlendirilmiş olan manastır Haziran 907 de görkemli bir törenle açılmıştır Latin istilasinden sonra kilise ve manastır VIII Mihail Paleologos (1261-1282) zamanında yeniden önem kazanır ve İmparatorun ölümünden sonra eşi Teodora mevcut kilisenin güney duvarına bitişik olarak İoannes Prodromos'a atadığı ikinci bir kilise yaptırarak manastırı da ihya eder Adeta bir aile mezarlığı olan düşünülen bu yapı kompleksine İmparatoriçe 1303 de ölen Teodora, annesi , 1295 de ölen kızı Eudoksia, 1306 da ölen oğlu Konstantinos, 1328 de ölen İmparator II Andronikos, III Andronikos'un 1324 de ölen eşi Eirene ve VIII İoannes Palaiologos(1425-1448)'un eşi Anna buraya gömülmüşlerdir Kilisenin batı ve güney tarafını saran "L" biçimli ek bina da XIV üncü yy da inşa edilerek kompleks daha da büyütülmüştür Fetihten sonra terk edilen kilise II Bayezıd zamanında Osmanlı ulemâ ailesi olan Fenârizâdelerden Alaeddin Ali Efendi tarafından güneydeki kilise mescide,manastır da zaviyeye çevrilmiştir Bu sırada dış narteksin güneydoğu köşesine bir minare ve güney kiliseye de mihrap yapılmıştır 1633 de bu bölgede çıkan yangın sonucunda harap olan külliyeyi 1636 da Sadrazam Bayram Paşa tamir ettirmiştir Bir müddet sonra da manastır hücreleri Halveti tekkesi olmuştur Bu tekkenin ilk şeyhi olan İsa el-Mahvî'nin ismine izafeten de Fenari İsa denilmeye başlanmıştır 1831 de Mihrişah Valde'nin vakfından olması dolayısıyla tekrar bir onarım geçirir 1918 deki yangında ne yazık ki bir daha yanar ve uzun yıllar metruk halde kalır 1929 da burada bazı arkeolojik araştırmalar yapılırken bulunan taşa kakma şeklinde yapılmış Ayia Eudoksia ikonası Arkeoloji Müzesine kaldırılmıştır 1947 de bina olarak Ayasofya Müzesine bağlanır Daha sonra Vakıflar Başmüdürlüğüne bağlanan bina 1960 yılında önemli bir restorasyon çalışması geçirir Konstantin Lips Manastırı kısa devir farklarıyla yapılmış birbirine bitişik üç bölümden meydana gelmektedir Kapalı Yunan haçı plânlı beş bölümden meydana gelen birinci kilisede devşirme olarak mezarlıktaki mermer lahit parçaları bolca kullanılmıştır 1633 yılında geçirdiği yangında muhtemelen yunan haçının meydana getiren dört taşıyıcı sütun çatlamış olduğundan binanın üst yapısını destekleyen ,kesme taştan iki büyük kemer inşa edilmiştir Dışarı taşkın olan apsis'in üzerinde dolaşan mermer silmedeki Grekçe kitabede kilisenin Meryem'e ithaf edildiği yazılıdır Esas Apsis'in iki yanında dışarıya yuvarlak kemerli uzun pencerelerle açılan kendi küçük apsisleri olan iki hücre bulunmaktadır Evvelce esas mekanın güney tarafındaki ahşap bir merdivenle kubbenin dışına çıkılmaktaydı Burada daha evvelce hiçbir Bizans kilisesinde rastlanmayan , kubbenin dört tarafında dört küçük şapel bulunmaktadır 1929 daki bu binadaki çalışmalarda bu hücrelerin birinde Azize Eudoksiya'nın bir ikonası bulunmuş ve Arkeoloji Müzesine gönderilmiştir Ioannes Prodromos'a atanan VIII Mihail Paleologos'un eşi Teodora tarafından yaptırılan ikinci kilise son Bizans döneminin kullanılan plân tiplerinden olan "Dehlizli tip" olarak inşa edilmiştir Kare bir kitle halindeki orta mekânın üzeri kasnaklı bir kubbe ile örtülüdür Bu kubbe 1831 deki tamirde değiştirilerek Osmanlı mimari tipine uygun bir kubbeye dönüştürülmüştür Dış cephe XIII-XIV yyda Bizans sanatında çok kullanılan tuğla bezemelerle inşa edilerek süslenmiştir Her iki binayı da "L" şeklindeki sonradan eklenen Paraklesion 'un aeltındaki dehlizde toplam sayısı 20 yi bulan lahit bulunmakta iken bunların büyük kısmı binanın boş kaldığı 1930-1960 yılları arasında muhtemelen define arayanlar tarafından parçalanmış ve büyük kısmı yok olmuştur