Şırnak Yöresi El Sanatları

Şırnak yöresi el sanatları

Şırnak yöresi el sanatları

Asırlar boyu köylerde ve göçebe çadırlarında klasik kilim tezgâhlarında elle dokuma sonucu üretilen Şırnak (Jirki) ile (Guyan) kilimleri Valiliğimiz tarafından hazırlanan proje çerçevesinde “Teknik ve Bilimsel” metotlarla ve usta öğreticiler gözetiminde ”Gerdirmeli Tip” tezgâhlarda dokunmaya başlanmıştır

İlimiz genelinde yaygınlaştırılan Şırnak kilim dokumacılığı büyük bir gelişme göstermiştir Kilimlerimize olan talepler günden güne artmaktadır Ünü ülkemizi aşmış olup dış ülkelere ulaşmıştır

Motif ve desen zenginliğinin sıra sıra dokunduğu “Şırnak Kilimleri” hakiki yün iplik ve kök boya uygulamasıyla el emeği göz nurunun sergilenmesidir Şırnak kilimlerinde kullanılan tüm desenler yöreye hastır Şekillerini bölge insanının yaşantısından doğanın şekil ve özelliklerinden esinlenerek yaratmıştır

Şırnak kilimciliğinde kullanılan desen ve motifler takriben elliye yakındır Bazılarını sıralarsak: BEKİK CANBEZAR ÇILGUL GULA GUHARUK GULSARİYE GULHEZAR JİRKAN JİRKİ KESNEKER LÜLE SERHEŞTİVİK ÜLİSİ ÜRİSİ GULSARİYADÜGUL GAMAZK GUYANİ ŞAMARATİLİK ŞAHBARAN ŞAMARİ TİLİK KEVJAL TAYRIK HELİN GÜLÇİN GULŞIVAN BELİTANİK GUPALEÇILDAR

Valiliğimizce Mart 2004 tarihinde başlatılan Jirki kilim dokumacılığı kursuna İl Merkezinde 43 Beytüşşebap ilçesinde 50 Cizre ilçesinde de 25 kursiyer kurslara devam etmektedir Ayrıca Valiliğimizce tanıtım amacıyla hazırlanan katalog çeşitli yerlerde halka ilgi duyanlara dağıtılmaktadır

2-ŞAL ŞAPİK

a) Şal-Şapik Kumaşının Hazırlanışı:

Tiftik keçisinden elde edilen ve “gej” adı verilen yün büyük kazanlar içerisinde işçi kadınlar tarafından ilkin temizce yıkanıp kurutma tezgâhlarında kurumaya bırakılır Kuruyan gej işçi kadınların ellerine bu sefer de ayıklanmaları için gelir ve elle ayıklanarak taraklanacak hale getirilir Ayıklanmış gej sabit ayak bir tahtaya işlenmiş tel ya da çivi taraklarda kıl kıl taranıp boyanmaya hazır hale getirilir

Özel yöntemlerle çok kısıtlı miktarlarda elde edilen doğal kök boyalar bölgenin ustaları tarafından şal-şapik üretiminde kullanılacak yünün yani gej in boyanması için yine büyük kazanlarda özel olarak hazırlanır Gej bu büyük boya kazanlarında boyanın iyice içine işleme- si için belirli bir süre bekletilir Kıvamı şal-şapik ustalarınca belirlenen boyama aşamasından sonra boya kazanlarından alınan gej kurumaya bırakılır Kuruduktan sonra tekrar içi 50-55 derece sıcaklıkta suyla dolu olan kazanlarda yıkanmaya verilir Tekrar kurutma tezgâhlarına alının gej kurutulmuş halde iplik yapımı aşaması için yine işçi kadınların hamarat ellerine teslim edilir Gej in iplik haline getirilmesi işçi kadınların kullandığı teji adı verilen ucu topuklu çengeli kalem şeklinde bir çubukta uzunca bir süre sarmalanarak gerçekleştirilir Gej Teji nin ucundaki çengele tutturulur ve dizde kıvrılarak boşlukta sallanmaya bırakılır Uzun ve zahmetli bir süreç olan bu işlemden sonra gej eğirilmiş ve iplik haline Gej bu işlemden sonra artık çok ince bir ipliğe dönüşmüştür Ancak bu ipin işi henüz bitmemiştir Bu iplikten şal şapik üretilebilmesi için üzerinde birkaç işlem daha yapılması gerekir Son şeklini almak üzere bu ip ustalarca tifillenmeye alınır Tifillenmiş ip artık tezgâha işlenmeye ve şalşapik e dönüşmeye hazırdır

Yine bu işin ustalarınca tezgâhta ilmik ilmik işlenir Elde edilen kumaşın deseni rengi ve diğer bir takım özellikleri sadece bu yöreye özgüdür ve yalnızca şal şapik üretiminde kullanılır Şal Şapik genişçe bir pantolon yelek ve içyelek ten oluşan yalnızca Şal şapik için üretilen bu kumaş önceleri yalnızca bir erkek kıyafeti olan şal şapik yapımında kullanılırdı Ancak son zamanlarda yörenin kadınları da şal şapik kumaşını kendi giysilerinde kullanmaya başlamışlardır Böylece şal şapik kumaşının kullanım alanı çeşitlenmiş ve renklenmiştir Artık bu özel kumaştan kadınlar için ceket ve etek de yapılmakta

dır Erkekler için ise şalşapik in yanısıra ceket ve kravat da üretilmeye başlanmıştır Bütün bu ürünler yalnızca bu yöreye özgü şal şapik ten üretildiğinde kadın erkek bütün yöre halkı tarafından büyük rağbet ve ilgi ile karşılanmakta ve talep edilmektedir

b) Şal-Şapik Kumaşının Etkin Olduğu Dönemler:

Fabrika dokumacılığının etkin olmadığı dönemlerde Şırnak ve yöresindeki vatandaşların çoğu geçimini Şal-Şapik kumaşını dokuyarak sağlarlardı Hayvancılık yapan tiftiğini satardı Ev kadınları Şal-Şapik ipinin yıkanması eğrilme ve boyanması işini Yapılan Şal-Şapik kumaşı halkın tercihlerine göre dokunduğu ve her motifin kendine göre anlamı olduğu düz desenlerle yapıldığı anılmakta ve beğenilmektedir En beğenilen motifleri TİYARİ BIRKEYİ BINEFŞİ PUŞTPEZİ ESLİ ŞİGUYİ BEKIBEGİ SEMEKÜK BENÇ MEKÜK DRELİ KARMA RENK olanlardır Ayrıca kişiye özel de yapılabilmektedir

c) Şal-Şapik Kıyafeti:

ŞAL : Erkeğin boyuna göre dikilir Geniş boru paçalı olup pantolon olarak giyilir

ŞAPİK : Göynek yani gömlek yerine geçen kollu giysidir

YELEK : Bilinen yelek şeklinde dikilip şapiğin üstüne giyilir

Şal-Şapik giysisinin diğer aksesuarları da bu giysi ile birlikte takılıp giyilir Bunlar Kras-Levendi ve Şelem’dir

Şal-Şapik kumaşının önemli özelliklerinden biri de yazın serin kışın sıcak tutmasıdır

Tarihi önemi olan bu kültürel mirasımızın korunması ve gelecek nesillere aktarılması aynı zamanda bu sanatı icra eden kişilerin bütçelerine ekonomik bir katkıda bulunulması amacıyla Valiliğimizce açılan Şal-Şapik dokumacılığı kursunda 12 gencimiz bu sanatı öğrenmektedir

3-İPEK HALICILIĞI

Valilikçe hazırlanan proje çerçevesinde Şırnak il merkezinde İpek Halıcılığı kursu açılmış olup 16 adet kursiyere bu sanat öğretilmeye çalışılmaktadır İpek halı ebatlarına göre birkaç kısma ayrılır Bunlar 40 lık 60 lık 80 lik 90 lık ve metreliktir 40 lık halıya bir kişi 60 lık halıya iki kişi 80 lik halıya üç kişi 90 lık ve metrelik halıyı dört kişi dokuyabilmektedir

40 lık halıyı bir ayda 60 lık halıyı iki ayda 80 lik ve 90 lık halıyı 5 ayda metrelik halı 6 ayda bitmektedir Bu tür halılarda Havuzlu Bahçe Yedi Dağın Çiçeği Asma Kapı Çeşme Bülbül Sihirli Vazu Pelin Yedi Dağın Gülü Şule Bir Demet Gül Bengü Sezarın Mezarı desenleri kullanılmaktadır

Halıların desenleri 10-12 karttan ibarettir Bu kartlar 900 ile 1200 sıradan ibaret olup kişiler bu halılarda 12 veya 14 sıra yapmaktadır 40 lık halı 450 ilme 60 lık halı 630 ilme 80 lik ve 90 lık halı 950 ilme ve metrelikte 1200 ilmedir Bu ipek halılar genelde yurt dışına pazarlanmakta olup Döviz getirisi daha çok olduğundan yurt içinde kullanılmamaktadır Bu halılarda ipek ipliği kullanılır Halılar 15 ve 20 tane renkten oluşmaktadır İpek halı çok özenle dokunmalı ve çok temiz olmalıdır

4-DİĞER DOKUMA ÜRÜNLERİ

Çeşitli Dokuma ve kilimler

a) Parzun

Eskiden bayanların çok amaçlı bebek yiyecek ve benzeri eşyaları sırtlarında taşımak için kullandığı bir çanta türüdür Halen günümüzde kırsal kesimde bayanlar kullanmaktadır Daha çok şehirde yaşayan bayanların kullandığı ve özenle süslediği bir taşıma aracıdır

b) Hurcizin (At Heybesi)

Yörede genellikle at ve motosiklet üzerinde eşya koymaya ve taşımaya yarayan ve iki tarafa sarkan bir çanta türüdür

c) Turik

Bu heybeyi kadınlar işe giderken sırtlarında çocuk ve diğer hafif eşyaları taşımak için kullanırlar

d) Mizer

Örtü amaçlı yapılmaktadır Genellikle yünden yapılır Evlerde yatak ve diğer benzer eşyaları örtmek için battaniye yerine de kullanılmaktadır

5-OYALAR

Oya süslenmek amacıyla ve taşıdıkları mesajlarla bir iletişim aracı olarak kullanılan iğne mekik tığ firkete gibi aletlerle yapılan bir el sanatıdır Genellikle aynı tür iplik kullanılan bu tekniklerde iplikler halka haline getirilir Zincir çekilir birbirine bağlanır düğüm atılır bazen boncuk pul ve payet kullanılarak şekillendirilir Her tekniğin kendine has güzellikleri zardır

Başlıca oya çeşitlerin şu şekilde sıralayabiliriz

İğne oyaları Boncuk oyaları Koza oyaları Yün oyaları Mum oyaları Dokuma oyaları Tığ ve Firkete oyaları

Şırnak yöresinde en çok tığ ve boncuk oyaları yapılır Malzemesi genellikle tığ ipek ve pamuk iplikleridir Oya ile yapılan bazı desenler sadece Şırnak’a ait olup başka yörelerde görülmemektedir Bekar kızlarımız bu oyaları yazmaya veya tülbentlere işleyerek giyerler Yaşını almış bayanlarımız bunları takmazlar Evli bayanlar kıtan denilen eni otuz santim boyu beş metre ince boncuklarla işlenmiş kıtan (tülbent) giyerler

6-ÇORAPLAR

Anadolu çorapları renk motif ve malzeme bakımından her bölgede kendine göre bir karakter gösterir Şırnak çoraplarının da kendine has renk motif ve özellikleri vardır Çoraplardaki örgü biçimleri ve motifler ören kişinin duygu ve düşüncelerini dile getirir Çoraplardaki motifler bazen sosyal bir olayı ve ilişkileri bazen duygusal yoğunlukların bazen de doğadan alıntıların aynasıdır

7-AYAKKABILAR

Eskiden Şırnak ili ve ilçelerinde erkek ve bayanların giydikleri ayakkabılar çarık kalık ve Reşık idi

Çarık : Tabanı araba dış lastiği üstü ise yün iplikle örülü ve iki uzun bağı mevcuttu

Kalık : Tümü yumuşatılmış keçi derisinden yapılır Keçi derisi yumuşatıldıktan sonra ince ince kesilerek iplik haline getirilir Bu ipliklerle ayakkabı şeklinde örülür Bağları da bu ipliktendir

Raşık : Ana malzemesi tiftiktir İplik haline getirilen tiftik aynı patik yapılır gibi örülür Özel taraklarla kabartılır Giyinişi hafif ve çok rahattır Yöremizde kullanılan bu ayakkabılar çok sağlıklı olup ayağımızı yazın serin kışın sıcak tutar Artık bu ayakkabılar giyilmediği gibi yöremizde de modern kıyafetler gibi modern ayakkabılar giymektedirler Ancak mahalli kıyafetler yöreye has özel günlerde düğünlerde bazen giyilmektedir En çok kullanılan renkler beyaz ve krem renkleridir

8-TAKILAR

Bayanlar takı olarak hızma kulağa Berguher (Küpe tipi) saç kâküllerine serkezi ayağa Halhal boyuna gerdanlık ve bele de altın kemer takarlar