Tunceli Sosyal Yapı

Kirvelik

Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da çok köklü bir gelenektir İki aile arasında kirvelik törenleri yerine getirilip bağ kurulduktan sonra artık birbirleri için kutsal sayılırlar Kirvelik koşullarının yerine getirilmesi için ailelerden biri diğerine oniki imam anlamına gelen oniki kuruşu vererek arada "Hz Muhammed ve Ehlibeyt dostluğu"nu kurar ve ikrarını yerine getirir Dargınlıklar ve düşmanlıklar kirvelik sayesinde dostluğa dönüşür Kirvelik eski önemini korumamakla birlikte bugün bile toplumsal barışın sağlanmasında önemli bir rol oynamaktadır

Cenaze Törenleri

Tunceli toplumunun önemli gelenek ve göreneklerinden birisi de cenaze törenleridir İnanışa göre Allah'tan gelen ölüm haktır Ölümden hemen sonra ölünün çenesi bağlanır Elleri de göğsünde bağlanır Ölüm hadisesi duyulduktan itibaren kapı komşular ve yakın akrabalar toplanarak herkes elinden gelen yardımı yapmak için bir hizmet yarışına girerler Bir yandan mezar hazırlanırken bir yandan da cenaze yıkanıp tabuta yerleştirilir Genelde kadınlar sesli bir şekilde ağıt yakarlar Defin öncesinde hocanın önderliğinde cenaze namazı kılınır Hoca dua okurken törene katılan herkes tabutun üzerine para atar Toplanan para ile hocanın ücreti ve araç gereç masrafları karşılanır Defin işleminden sonra hizmeti geçen insanlara gerek ölü evinde gerekse komşu evlerinde hazırlanan yemekler törene katılanlara ikram edilir Daha sonra ölü sahibine başsağlığı dilenir ve herkes dağılır Ölü sahibi üçüncü günde bazı yiyecekler hazırlayarak mezara gider dualar okunur Ayrıca ölüm olayının kırkıncı gününde ölü sahibi hayrını verir Bu nedenle helva pişirilip mezar ziyaret ediler ve yine dualar okunur

Yörede "insan öldüren Hakkın binasını yıkmış gibidir" inanışı hakim olduğu için katil olanlar ne cemaate alınır ne de Cem'e

Doğum Adetleri

Doğum sırasında komşu kadınlar ve genç kızlar doğumun olduğu eve giderek çeşitli oyun ve eğlencelerle hastayı sabaha kadar eğlendirmeye çalışırlar Bu eğlenceler üç gece devam eder Eski geleneğe göre kırsal kesimde yeterli sayıda ebe-hemşire olmadığı için bu görev genellikle tecrübeli köylü kadınlar tarafından yerine getirilir Doğan bebeğin göbek bağı bu tecrübeli kadın tarafından kesilerek ebelik görevi yapılmış olur Günümüzde doğum olayı imkânlar ölçüsünde modern tıbbın gereklerine göre yerine getirilmeye çalışılmaktadır

Yörenin eski kültüründe erkek çocuk isteği ailede ağır basar Çocuğu olmayanlar ve Çocuğu olup ta değişik hastalık nedeniyle kısa sürede ölen aileler tarafından dilek tutulup ziyaretlere gidilir Çocuğu olmayanların çocuğu olması ve çocukları olup ta kısa sürede ölen ailelerin çocuklarının yaşaması için adaklar adanır Dileklerinin kabul olması halinde bu aileler tarafından adaklar yerine getirilir ve kurbanlar kesilir Ancak ifade edilmeye çalışılan bu inanışlar günümüzde çok az yerine getirilmektedir

Diş Hediği

Çocuk ilk diş çıkardığı zaman buğday haşlanarak diş hediği hazırlanır Bu hedik komşulara dağıtılır Komşularda hedik kabına çeşitli hediyeler koyarak çocuğa gönderir ve tebrik ederler

Niyaz Kaçırma

Diğer bir adı da köstek kaçırmadır Yeni gezmeye başlama döneminde çocuğun ailesi tarafından niyaz denilen yağlı ekmek hazırlanır ve kolayca kopacak bir pamuk ipliği ile yürümeye başlayan çocuğun ayağına bağlanır Çok hızlı koşan bir genç bu ekmeği tepsiyle birlikte kaparak kaçırır Kaçıran genci diğer gençler yakalamak için kovalarlar sonra yanına gelerek niyazı yerler Bundan maksat çocuğun çevik ve hareketli olmasını dilemektir

Dini İnanışlar ve Halkın Moral Değerleri

İlin yüzde doksanı Alevi-Bektaşi inancına sahiptir Alevilik Hz Muhammed'in ve Hz Ali'nin düşünceleri ve felsefesinin toplum inancına yerleşmesi ve buna bağlı olarak ta ehli-beyt sevgisi olarak ortaya çıkmıştır Genel anlamda Alevilik çağdaş bir yaşam biçimidir Kadın-Erkek eşitliğinden yana olmaktır Tek eşlilik benimsenmiştir Her türlü güzel sanata değer verilir Hakka adalete eşitliğe birliğe kardeşliğe ve insan sevgisine dayanır Alevilik "Eline Beline Diline" sahip olmayı gerektirir

Tunceli Aleviliğinde yörede bulunan ocak ve ziyaretlere inanç çok yaygındır Herkes bir Seyyid'e (Pir-Rehber) talip olarak bağlıdır Pir gittiği her köyde taliplerini toplar Dargın olanları barıştırır Akşam olunca cem törenleri düzenler Cem törenlerine katılanların herkesle barışık gönül temizliği içinde olmaları gerekir Aksi takdirde cem'e alınmazlar Tekrar suç işleyenin evine gidilmez kendisiyle konuşulmaz ve topluma teşhir edilir İbadetler dört kapı kırk makam üzerinden yürütülür Bu kapılar sırasıyla "Şeriat" "Tarikat" "Marifet" ve "Hakikat" kapılarıdır

Cem

Bir ibadet tarzıdır Birlik ve beraberliği sağlama barıştırma yargılama ve yargı sonucunda ceza veya ödüllendirme şeklinde amaçlar taşıyan bir ibadet bütünüdür Cem töreninde 12 İmam zikredilir ve Hz Muhammed'in miraç olayı anlatılır Kırklar cemaati taklit edilir ve halka namazı kılınır Ayn-i Cem'in önemli bölümlerinden biri de Zakir'in saz çalıp okuduğu deyiş ve nefeslerle yürüttüğü Semah'tır

Cem'e başlamadan önce mürşit veya pir tarafından toplanan cemaatin içinden 12 görevi yerine getirecek hizmetliler seçilir Bu hizmetlilerden bazıları kapıcı çırakçı halife aşçı niyazcı saki çavuş zakir ve kurbancı olarak değişik görevleri yerine getirirler Cem esnasında zakirlik görevi Pir'e düşer Pir sazı ile deyişler ve ozanlardan nefesler söyler Pir söylerken cemaat can kulağı ile dinler Cem'de tanrıya yakarışlar ve dualarda bulunulur Bu arada 12 İmamların Allah-Muhammed-Ali'nin adlarının geçtiği nefes ve deyişler söylenirken gözyaşı dökülür Bu arada saki cemaate su ve dem dağıtır Cem'e katılanların getirdiği niyazlar dağıtılır yemekler yenilir ve gülbenk denilen dualar verilerek semah sona erdirilir Cem esnasında kurallara uymayan suç işleyen olursa gözcü tarafından Pir'e söylenir ve törenin sonunda yargılanıp değişik cezalar verilir Nihayet Pir'in verdiği bir dua ile tören son bulur

Cemaat içerisinde suç işlemiş olanlarda yargılanır Yargılama sonunda suçun çeşidine göre suç işleyenler değişik cezaya çarptırılırlar Bu sırada cemaatin "Pir Cömerttir" türünden yalvarmaları sonucunda suçlu bir daha kabahat işlememek kaydıyla af olunur veya cezası hafifletilir Bir sonraki cem töreninde verilen cezanın bedeli niyaz getirme şeklinde yerine getirilir Ancak yalan söyleme zina hırsızlık ve cinayet gibi suçlara en ağır cezalar verilir

Cem'de gönül kırmak şehvete dalmak hor bakmak kibirli olmak haram lokma yemek kötü söz söylemek yasaktır

Cem'de okunan dualar nefesler ve deyişlerin hepsi öz Türkçe olarak okunmaktadır

Muharrem Ayı (12 İmam) Orucu

Oruç 12 gün tutulup her günü bir imam içindir Akşam yatsıdan başlar yirmidört saat sonra iftar açılır Oniki gün boyunca iftarda su yerine ayran gibi sıvılar alınır Onikinci gün aşure çorbası yapılır İçine oniki tat verecek yiyecekler konulur Daha sonra yapılan aşure çorbası kapı komşuya dağıtılır

Hıdırellez

Hızır orucu her yıl zemheride 22 Ocak ayının ve 11 Şubat tarihleri arasına denk gelir İnanca göre Hızır Nebi bir melektir Zemzem suyunu bulup içtiği için ölmemiş dünyaya baki kalmıştır Yedi deryalar üstündedir İnsanlar dara düştüklerinde yardımına koşar Kışın çıkmasına 25 gün kala oruç tutulur Hızır orucu üç gün sürelidir