Dünya Savaşından Sonra Ardahan

1 Mondros'ta dikte ettirilen kararlara uyulmamalıdır

2 Eldeki silâhlar teslim edilmeyecektir Hatta yeni bir mücadele için her çare denenerek yeniden

silahlanmaya gidilecektir

3 Ahıska ve Elviye-i Selâse (Kars Ardahan Batum) düşman işgalinden yeni kurtulmuştur Buralar

hiçbir şekilde terk edilmemelidir Anavatan için Boğazlar son derece elzemdir Limanlar ve demiryol*

ları düşman kontrolüne bırakılmamalıdır Zafere ulaşıncaya kadar yılgınlık gösterilmemelidir Her*

kesin uyum içerisinde çalışması gerekmektedir

4 Vakit kaybetmeden Milli Şûra Hükümeti ile temas kurulmalıdır Bu bölgelerden gelecek temsil*ciler ile II Ardahan Kongresi toplanmalıdır

Ardahan bir süre sonra I Kongrede alınan karar gereği II Kongreye ev sahipliği yapmaya hazır*lanmaya başladı 7-9 Ocak 1919'da daha geniş bir katılımla II Ardahan Kongresi toplandı İlk Kong*reye katılanların yanında Ahıska Çıldır Oltu Kars Ahılkelek Kağızman ile Şüregel'den gelen davet*li delegeler bu tarih öncesinde hazır bulundular Kongrenin reisi yine Halit Beydir II Ardahan Kongresi'ne katılan birçok önemli davetlinin başında Şura Hükümeti Cumhurbaşkanı Cihangirzade İbrahim Bey gelmektedir

II Ardahan Kongresi çalışmaları ilkine göre daha kapsamlı idi İngiliz ve Ermeni tehdidinin baş*lamak üzere olduğu bir sırada Doğuda başka bir deyişle Elviye-i Selase'de çıkan en cesur ses olma özelliğine sahiptir Bu Kongrede alınan karalar ise şunlardır:

1 Güneybatı Geçici Millî Kafkas Hükümeti kurulmalıdır Bunun için Millî Şura temsilcilerinin se*

çip göndereceği delegelerle Kars'ta Büyük Kongre toplanması sağlanmalıdır

2 İngilizler Mütareke hükümleri içerisine alınmıştır Ordudaki silâhlar halka dağıtılmalıdır Gür*

cü ve Ermeniler asla memleket içerisine sokulmamalıdır Trabzon'da İstikbal ve İkbal Batum'da Sa-

day-ı Millet ve Erzurum'da Albayrak gibi milli yayınlar çıkarılmalıdır

3 Eldeki silahlar kesinlikle teslim edilmeyecek III Tümen 1914 sınırları gerisine çekilecek Gü*

neybatı Kafkasya Hükümeti'ne her türlü önderlik Halit Bey tarafından yapılacaktır

I ve II Ardahan Kongreleri Doğu Anadolu Kongreler grubu içerisinde yer almaktadır Burada ve sonra Kars'taki toplantı son derece önemlidir Bir müddet sonra da Erzurum'da önce vilâyet ve son*ra da Mustafa Kemal Paşa'nın katıldığı büyük kongre toplanacaktır Böylece Ardahan'da başlatılan Hukuk savaşı bütün doğuyu içine alacaktır

Gürcüler yukarıda da belirtildiği gibi Ardahan istikametinde ilerleyerek 20 Nisan 1919'da Arda*han'ı işgal ettiler Kongre sonrasında oluşan Şurayı da dağıttılar Ayrıca Gürcüler Ardahan civarında*ki Seyduran ve Dikan köyleriyle Göle'deki Arpaşen köyünü tahrip ettiler Ardahan ve havalisinde 1000 kadar insanı katlettiler

Bu olaylar olduğu sırada İngilizler Kars'a girerek 13 Nisan 1919'da Millî Şura Hükümeti'ne son verdiler

İngilizlerin delaletiyle Gürcü ordusu Kura ırmağının sol tarafını işgal ederken şehrin sağ yakada kalan kesimi de Ermenilere verildi

Yöre halkı Ermeni ve Gürcülerin arasında kalmıştı

KURTULUŞ VE ŞANLI BAYRAĞIMIZA KAVUŞMA (23 ŞUBAT 1923)

Ardahan uzun zamandan beri beklediği kurtuluş ve şanlı bayrağı*mıza kavuşma hülyasını 23 Şubat 1321 günü gerçekleştirdi Gürcü bir*liklerinin şehri boşaltmasının ardın*dan öğleden sonra Yüzbaşı Osman Bey'in komutasındaki Türk birlikleri şehre girdi Halkın içten karşılaması Allah'a yapılan şükürler kesilen kurbanlar çok güzel bir havayı aksettiriyordu Ardahan'a Türk Bayrağı çekildi TBMM Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Pa*şa'ya bir teşekkür telgrafı çekti Fevzi Paşa da Kazım Karabekir Paşa'ya çektiği telgrafta "Ardahan ve Artvin 'i kurtaran Şark Ordumuzun kahraman komutanlarım ve askerlerini tebrik ederim" diyordu24 Şubat 1921'de Ardahan Livası adına Hamşioğlu Celal ve İsa ileri gelenlerden Mehmet Ali ve Karaman imzalarını taşıyan bir telgraf Kâzım Paşa'ya teşekkür olarak gönderildi Aynı mealde bir telg*raf da TBMM'ne gönderildi

Şark Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa 24-26 Ekim tarihleri arasında Ardahan'ı ziyaret et*miş beraberindeki heyete Ermeni ve Rusların burada yaptıkları kıyımları anlatmıştır

ARDAHAN'IN MUTASARRIFLIK YAPILMASI (1921)

Ardahan anavatana katıldıktan sonra 7 Temmuz 1921 tarih ve 133 sayılı kanunla vilâyet ile kaza arasında bir yönetim olan Mutasarrıflık haline getirildi

Eylül 1924'te Reis-i Cumhur Mustafa Kemal Paşa yanında eşi Latife Hanım olduğu halde Karade*

niz gezisine çıkmıştı Bu sırada merkez üssü Erzurum olan deprem felâketi nedeniyle gezisini kese*

rek Erzurum'a geldi 7 Ekim 1924 günü Kars'a gelen Mustafa Kemal Paşa olağanüstü bir coşkuyla

karşılandı Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa gezi progr***** Ardahan'ı da almıştı Fakat tam

bu sırada çıkan Musul-Kerkük hadiseleri Gazi'nin Programını tamamlamasına engel oldu O sebeple

Mustafa Kemal Paşa Başvekil İsmet Paşa'ya şu telgrafı göndermişti: _

" Başvekil İsmet Paşa Hazretlerine

Kars Vilâyeti kazaları ve Ardahan Vilâyeti davet ve arz-ı tazimat için Kars'a hususi heyetler göndermişlerdi Bütün serhat vilayetlerimizi görmeye vaktin müsait olmadığına pek müteessirim 06101924 Salı MKemal"

Çok fazla istemesine rağmen mühim yurt sorunları nedeniyle Gazi Paşanın Ardahan ziyareti böy*lece gerçekleşememiş oldu

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ'NDE 1926'YA KADAR ARDAHAN MİLLETVEKİLLERİ

Ardahan 1921'de Mutasarrıflık haline getirildiği için Kars gibi TBMM'de Milletvekilleri ile temsil hakkına sahip oldu iki yasama dönemi için şu Milletvekillerini seçmiş ve TBMM'ne göndermiştir:

I Dönemde Ardahan'ı temsil edenler Hilmi Bey ve Os*man Server Bey'dir Hilmi Bey 1885 yılında Şavşat'ta doğdu Filibeli Mustafa Efendi'nin oğludur Harbiye'den mezun oldu İttihat ve Terakki'de aktif bir rol üstlendi

I Yasama döneminin ikinci milletvekili Osman Server Bey tarihî Atabekler ailesindendir 1886 Ahıska doğumludur Yüksek tahsil için Avru*pa'ya gitti Almanya'da ziraat maden ve kadastro mühendisliği Petersburg'da hukuk tahsili gördü Millî islam Şurası ve Güneybatı Kafkas Hükümetlerinin kuruluşlarında aktif roller aldı 1921 seçimlerinde Ar*dahan'ı temsilen Ankara'ya gitme hakkı kazandı 1923'den sonra mühendis olarak özel kurumlarda bu*lundu Atabek soyadını aldı 1962 yılında İzmir'de geçirdiği bir trafik kazasında vefat etti

1923'deki II Dönemde Ardahan üç Milletvekili ile Meclis'te temsil edildi Milletvekillerinin hepsi asker kökenli idiler Bu milletvekilleri Halit Talat ve Tahsin Beylerdir

Halit Paşa Kars ve Ardahan'ı kurtaran ordunun komutanı olan Halit Paşa'dır Daha sonra Karsı-alan soyadını almıştır 1925'te TBMM'de vuruldu ve vefat etti

Talat Bey 1922 yılında Ardahan Mutasarnflığı'na tayin edilmiş ve ertesi yıl Ardahan'dan Milletve*kili seçilmiştir Sönmez soyadını alan Talat Bey 1950'de vefat etmiştir

Tahsin Bey I Dünya savaşında Rus istilâsına kadar Erzurum Valiliği'nde bulundu 1923 seçimle*rinde Ardahan'dan Meclis'e girdi Atatürk tarafından kendisine Üzer soyadı verilmiştir

Ardahan tekrar ilçe hâline getirilince milletvekili olarak Melis'te temsil edilmesi sona erdi

1926'YA KADAR ARDAHAN VALİLERİ

Ardahan'ın Vilayet statüsünde bulunduğu 1923-1926 yılları arsında görev yapan valiler ve görev sü*releri şöyledir:

1 Ali Rıza CEYLAN 1923-1925

2 Mehmet Eşref SAY1T 1925-1926

3 Mehmet Hurşit ARKAYA 1926

ARDAHAN'IN KAZA HALİNE GETİRİLİŞİ

1926'ya kadar vilâyet statüsünde bulunan Ardahan 30 Mayıs 1926 tarih ve 877 sayılı kanun ile ka*za haline dönüştürüldü Bu karar 26 Haziran 1926 tarih ve 404 numaralı Resmî Ceride'de ilan edil*miştir 877 numaralı kanun "Teşkilat-ı Mülkiye" kanunu adını taşımaktadır Bu kanunun Ardahan'ı il*gilendiren 1 numaralı cetveli şöyledir

"İsimleri belirtilen 1 numaralı cetvelde yazılı olan Üsküdar Beyoğlu Ardahan Çatalca Gelibolu Genç Er*gani Siverek Kozan Muş ve Dersim kazaya çevrilmiştir"

ARDAHAN'IN İL OLMASI (1992)

Ardahan yarım yüzyıldan fazla tam 66 yıl Kars iline bağlı bir ilçe olarak yer aldı 27 Mayıs 1992 ta*rih ve 3806 sayılı kanun ile tekrar 1921'deki gibi bir İl haline getirildi Ardahan'ın Bakanlar Kurulu Kararıyla il yapıldığı 3806 sayılı kanunun 1 Maddesi şöyledir:

Madde 1- Kars iline bağlı Ardahan ilçe merkezi olmak ve ekli (13) sayılı listede adları yazılı ilçe bucak kasaba ve köyler bağlanmak suretiyle Ardahan adı ile "İL" kurulmuştur

1992' DEN SONRA ARDAHAN VALİLERİ

1- Yener UNLUER

2- Kutluay ÖKTEM

3- Ali GÜNGÖR

4- Ayhan NASUHBEYOĞLU

5- Hasan ÖZDEMİR

6- Mustafa YİĞİT

7- Aydın GÜÇLÜ