|
Prof. Dr. Sinsi
|
Türkiye’Yi İlgilendiren (Sadece Devletlerin Üye Olduğu) Uluslararası Örgütler
Araştırmacıların ya da siyasetle meşgul olanların sıkça başvurma ihtiyacını hissettiği bazı uluslararası, ancak sadece ülkelerin üye olduğu kuruluşlar hakkında bir altyapı hazırlama düşüncesiyle, yukarıdaki başlık altında ve aşağıda sunulan ana başlıklardan oluşan bir çalışma hizmete konmuştur Bu uluslararası kuruluşlardan “çok iyi” bilinenlere ilişkin ayrıntı verilmez iken, kamuoyunun nispeten daha az bilgi sahibi olduğu düşünülenlere daha ayrıntılı değinilmeye çalışılmıştır Bilgi verilen uluslararası kuruluşlar şöyledir:
1 Kuzey Atlantik Örgütü (North Atlantic Treaty Organization) “NATO” Ülkeleri
2 Barış İçin Ortaklık “BİO” (Partnership for Peace “PfP”) Ülkeleri
3 Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Anlaşması “AKKA” (Treaty on Conventional Armed Forces in Europe “CFE”) Ülkeleri
4 Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı “AGİT” (The Organization for Security and Co-operation in Europe “OSCE”) Ülkeleri
5 Avrupa Birliği “AB” (European Union “EU”) Ülkeleri
6 Batı Avrupa Birliği “BAB” (The Western European Union WEU”) Ülkeleri
7 Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği “AGSK” (The European Security and Defence Identity “ESDI”)
8 Avrupa Güvenlik Savunma Politikası “AGSP” (European Security and Defence Policy “ESDP”)
9 Avrupa Serbest Dolaşım Örgütü (European Free Trade Association) “EFTA” Ülkeleri
10 Akdeniz Diyaloğu (Mediterranean Dialog) Ülkeleri
11 Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı “KEİT” (Black Sea Economic Cooperation “BSEC”) Ülkeleri
12 Ekonomik İşbirliği Örgütü “EİT” (Economic Cooperation Organization “ECO”) Ülkeleri
13 İslam Konferansı Örgütü “İKÖ (Organization of the Islamic Conference “OIC”) Ülkeleri
14 Arap Birliği (Arab League) Ülkeleri
15 Şanghay İşbirliği Örgütü “ŞİÖ” (Shanghai Cooperation Organization “SCO” Ülkeleri
16 Bağımsız Devletler Topluluğu “BDT” (The Commonwealth of Independent States “CIS”) Ülkeleri
17GUAM Ülkeleri
18 G – 7 (Group of Seven) Ülkeleri
19 Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (Organisation for Economic Co-operation and Development) “OECD” Ülkeleri
20 Kuzey Amerika Ülkeleri Serbest Ticaret Anlaşması (The North American Free Trade Agreement) “NAFTA” Ülkeleri
21 Asya Kaplanları (Asian Tigers) Ülkeleri
22 Dünya Ticaret Örgütü “DTÖ” (World Trade Organization “WTO”) Ülkeleri
23 Türkiye’yi “Dolaylı İlgilendiren” Diğer Önemli Örgütler
Kuzey Atlantik Örgütü (North Atlantic Treaty Organization) “NATO” Ülkeleri
9 Nisan 1949’da Washington Antlaşması ile kurulan NATO bir kollektif savunma örgütüdür II Dünya Harbi’nden sonra dünyadaki politik ayrımda, İngiliz Lord Ismay’ın ifadesiyle, “Rusya’yı dışarıda, Almanya’yı aşağıda ve ABD’yi içeride” tutmak maksadıyla kurulan dünyanın en önemli güvenlik örgütüdür Kuruluşundaki amaç sadeci o dönemde Avrupa’nın en büyük ve egemen gücü SSCB’ye karşı güvenlik değil, aynı zamanda bu güvenliğe ABD’nin katkısın sağlamak, Almanya’nın yeniden silahlandırılmasını bölgeye tehdit oluşturmadan gerçekleştirmekti
Kurucu antlaşmanın üçüncü, dördüncü ve beşinci maddeler gereği üye ülkeler, ortak savunma için yeteneklerini geliştirmeye, herhangi bir üyenin toprak bütünlüğü, siyasî bağımsızlık ve güvenliği tehlikede olduğunda bir araya gelmeyi ve herhangi birine saldırıldığında bu saldırıya hepsine karşı yapılmış bir saldırı olarak kabul etmeyi taahhüt etmişlerdir
NATO’nun kurulmasının ardından, başını Sovyetler Birliği’nin çektiği Doğu Bloğu ülkeleri tarafından, Varşova Paktı (VP) adıyla karşı bir pakt kurulmuş ve iki kutuplu dünya ile bu kutuplar arasında Soğuk Savaş yılları ortaya çıkmıştır VP’nin kuruluşu 1955, sona erişi 1991’dir
Günümüzde kuruluş amacı olan SSCB ve Doğu Bloku’nun dağılması nedeniyle savunduğu değerler tartışılan NATO, kendisine yeni amaçlar ve hedefler arayışı içerisindedir Artan uluslararası terör olaylarına karşı etkin rol oynamak, şu sıralardaki en belirgin hedefidir Yakın bir 2010 yılından itibaren “Deniz haydutluğu-korsanlık” ve “Siber terör” gibi yeni hedefler seçilmesi de beklenmektedir
Başlangıçta 12 devletin bir araya gelmesiyle kurulan NATO’ya ikinci gurup olarak Türkiye ve Yunanistan 1952’de, Almanya 1954’te üye olmuşlardır İspanya ise 1982’de üyeliğe kabul edildi Eski VP ülkelerinden Çek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan 1231999’da NATO üyeliğine girdi 2932004’te “NATO’nun Doğu’ya Doğru Genişlemesi” prensibinden hareketle eski Doğu Avrupa ülkelerinden ve Sovyet coğrafyasında kurulan yeni devletlerden Bulgaristan, Estonya, Letonya, Litvanya, Romanya, Slovakya ve Slovenya üye oldu Bu genişlemeyi 142009’da Hırvatistan ve Arnavutluk’un katılması izledi
Kıbrıs (GKRY) da üyelik için başvurmuş, ancak Türkiye tarafından veto edilmiştir Nisan 2008’deki Bükreş Zirvesi’nde, Ukrayna ve Gürcistan’a da üyelik için bir “perspektif” verildi
NATO üyeleri şöyledir: ABD, Almanya, Kanada, İngiltere, Hollanda, Belçika, Lüksemburg, Norveç, Danimarka, İspanya, İzlanda, Fransa, Portekiz, İtalya, Yunanistan, Türkiye, Polonya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Letonya, Estonya, Litvanya, Romanya, Bulgaristan, Slovakya, Slovenya, Hırvatistan, Arnavutluk
Askeri kuvvetleri desteklemek için ihtiyaç duyulan ve NATO altyapı envanterine ait bina, tesis, teçhizat ve sistemleri temin etmek için oluşturulan bir fon mevcuttur NATO üyesi ülkeler bu fona mali destek verirler ve bu fondan giderlerini karşılarlar Türkiye, NATO Altyapı Programına katıldığı 1953 yılından, 2007 yılına kadar programa 284 Milyon Avro katkıda bulunmuş, NATO Fonlarından yaklaşık 45 Milyar Avro pay almıştır Türkiye’nin fonda katkı oranı yaklaşık %15 dur
Barış İçin Ortaklık “BİO” (Partnership for Peace “PfP”) Ülkeleri
Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte hem Doğu Avrupa ülkeleri, hem de Sovyet coğrafyasında yeni ortaya çıkan ülkeler arasındaki anlaşmazlıkları çözmeye yardımcı olmak, bu eski VP üyesi devletlerle Batı ittifakı arasındaki buzların kırılmasına yardımcı olmak, aynı zamanda bölgesel istikrarın idamesine yardımcı olmak maksadıyla Barış İçin Ortaklık (BİO) çalışmaları başlatıldı İtici gücü ise NATO idi
BİO’ya 1994’te Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Rusya, Türkmenistan, Ukrayna, Özbekistan, İsveç ve Finlandiya üye oldu 1995’te bu ülkelere Belarus (Beyaz Rusya), Makedonya, Avusturya, Malta (1996’da çıktı) katıldı İsviçre 1996’da, İrlanda 1999’da, Tacikistan 2002’de, Bosna-Hersek, Karadağ ve Sırbistan 2006’da, Malta yeniden 2008’de BİO üyesi oldular Zaman içerisinde bazı BİO ülkelerinin NATO üyeliği sonucu BİÖ üyelikleri düştü Türkiye, bu yeni dost ülkelerle ortak tatbikatlar yanında, ayrıca personellerinin eğitimi için Ankara’da bir eğitim merkezi (Barış İçin Ortaklık Eğitim Merkezi) açtı
BİO Ülkeleri: Ermenistan, Avusturya, Azerbaycan, Belarus (Beyaz Rusya), Finlandiya, Gürcistan, İrlanda, Kazakistan, Kırgızistan, Rusya, İsveç, İsviçre, Makedonya, Tacikistan, Türkmenistan, Ukrayna, Özbekistan, Malta
Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Anlaşması “AKKA” (Treaty on Conventional Armed Forces in Europe “CFE”) Ülkeleri
Ermenistan, Azerbaycan, Belarus (Beyaz Rusya), Belçika, Bulgaristan, Kanada, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Fransa, Gürcistan, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İzlanda, İtalya, Kazakistan, Lüksemburg, Moldova, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovak Cumhuriyeti, İspanya, Türkiye, Ukrayna, İngiltere ve ABD
Not: Rusya, AKKA üyesi iken Kasım 2007 içinde AKKA’dan ayrıldığını bildirdi
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı “AGİT” (The Organization for Security and Co-operation in Europe “OSCE”) Ülkeleri
Arnavutluk, Andora, Ermenistan, Avusturya, Azerbaycan, Belarus (Beyaz Rusya), Belçika, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Kanada, Hırvatistan, Kıbrıs (GKRY), Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Gürcistan, Almanya, Yunanistan, Vatikan, Macaristan, İrlanda, İzlanda, İtayla, Kazakistan, Kırgızistan, Letonya, Liechtenstein, Litvanya, Lüksemburg, Makedonya, Malta, Moldava, Monako, Karadağ, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya Federasyonu, San Marino, Sırbistan, Slovak Cumhuriyeti, Slovenya, İspanya, İsveç, İsviçre, Tacikistan, Türkiye, Türkmenistan, Ukrayna, İngiltere, ABD, Özbekistan
Avrupa’da güvenlik ve istikrar fikri, 1950’lerin ortasından itibaren Doğu Bloku tarafından ortaya atılan bir fikirdir Almanya’nın bölünmüşlüğü ve Berlin sorunu soğuk savaş döneminde Avrupa’nın sınırlarını yasalaştırma girişimine neden olmuştur Bu çerçevede 1955’lerde Varşova Paktı tarafından yapılan Avrupa güvenliği anlaşma önerisi Batılılar tarafından kabul edilmemiştir Doğu Bloku’nun bu yöndeki önerileri 1970’lerin başında ABD ile SSCB arasında imzalanan SALT-1 Antlaşması ve Batı Almanya’nın, Polonya ve Çekoslovakya ile olan Doğu sınırlarını tanıması ve Doğu Almanya ile ilişkiye girmeyi kabul etmesi sonucu meydana gelen yumuşama ortamı ile değer kazanmaya başlamıştır Bu koşullarda Batı Avrupa güvenliği konusunda görüşmelere girişmeyi kabul etmiştir Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, 15 Ocak 1973 tarihinde Helsinki’de çalışmalarına başlamıştır İki yılı aşkın bir süre devam eden konferans 1 Ağustos 1975’de Helsinki Nihai Senedi’nin 33 Avrupa ülkesi ile ABD ve Kanada tarafından Devlet ve Hükümet Başkanları düzeyinde imzalanmasıyla sonuçlanmıştır
AGİT’in görevi doğu ve batı arasında çok taraflı bir müzakere ve diyalog forumu olarak belirlenmiştir 1975’den 1990’a kadar AGİT, yeni yükümlülüklerin ele alındığı ve uygulamaların gözden geçirildiği bir dizi konferans ve toplantılar şeklinde devam etmiştir 1990 yılında yapılan Paris Zirvesi soğuk savaş sonrası dönemde ortaya çıkan tehlikeleri karşılamayı amaçlayan bir kurumsallaşmanın başlangıcını işaret etmiştir
Avrupa Birliği “AB” (European Union “EU”) Ülkeleri
Belçika, Fransa, Almanya, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Danimarka, İrlanda, İngiltere, Yunanistan, Portekiz, İspanya, Avusturya, Finlandiya, İsveç, Güney Kıbrıs Rum Kesimi, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Macaristan, Letonya, Litvanya, Malta, Polonya, Slovakya, Slovenya, Bulgaristan, Romanya
Üyelik Süreci Devam Eden Ülkeler: Hırvatistan ve Türkiye
Üyelik Başvurusu Yapan Ülkeler: Makedonya, Karadağ, Sırbistan
Batı Avrupa Birliği “BAB” (The Western European Union WEU”) Ülkeleri
Belçika, Fransa, Almanya, Yunanistan, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Portekiz, İspanya, İngiltere
Ortak Üyeler: İzlanda, Norveç, Türkiye, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya
Gözlemciler: Avusturya, Danimarka, Finlandiya, İrlanda, İsveç, Slovak Cumhuriyeti
Associate Partners: Bulgaristan, Estonya, Letonya, Litvanya, Romanya, Slovenya
NOT: BAB hakkındaki ayrıntılar için bkz:
Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği “AGSK” (The European Security and Defence Identity “ESDI”)
3-4 Haziran 1999 tarihinde Washington’da yapılan Zirve’de üzerinde anlaşmaya varılan hususlar daha sonraki zirvelerde dikkate alınmamıştır Köln Zirvesi’ne karşı oluşan tepkilerden sonra karar mekanizmasında 15 AB tam üyesinin esas yetki ve sorumluluğa sahip olacağı bir çerçevede AB üyesi olmayan Avrupalı müttefiklerin “15+6” (Türkiye, Norveç, İzlanda, Polonya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti) tatmin edilmesi için çalışılmıştır Türkiye başından beri AGSK’nin geliştirilmesi çabalarında BAB’daki kazanımlarının korunması ve daha da geliştirilmesi yanında yeni yapılanmada tam karar sürecine tam ve eşit katılımı mümkün kılacak bir yapılanmayı arzulamıştı
Avrupa Güvenlik Savunma Politikası “AGSP” (European Security and Defence Policy “ESDP”)
NATO içinde Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği (AGSK) konusundaki çalışmalar, AGSK’nın NATO içinde geliştirilmesi değil, AB’nin NATO imkanlarını kullanarak kendi AGSP politikasını geliştirme projelerine dönüşmüştür daha sonra Avrupa Savunma Politikası (AGSP) haline dönüşmüş ve Nisan 1999’da yapılan Washington Zirvesi’nde NATO’nun AGSP alanında AB’ye destek sağlaması öngörülmüştür Bunun karşılığında AB üyesi olmayan Avrupalı müttefiklerin (Türkiye, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Norveç, İzlanda) AGSP’ye katılımlarına imkan sağlanması kabul edilmiştir Böylece AB’ye sağlanacak destek ile AB üyesi olmayan Avrupalı Müttefiklerin AGSP’ye katılımı arasında bir denge tesis edilmiştir
Avrupa Serbest Dolaşım Örgütü (European Free Trade Association) “EFTA” Ülkeleri
Danimarka, İngiltere, Portekiz, İsveç, Avusturya, Finlandiya, Norveç, İsviçre, İzlanda, Lihtenstein
EFTA; 3 Mayıs 1960 yılında Avrupa Birliği’ne bir alternatif olarak kurulmuş, günümüzde 4 Avrupa ülkesinin (Norveç, İsviçre, İzlanda ve Lihtenstein) üye olduğu bir uluslararası ticaret örgütüdür Kurucular dahil üyelerinin çoğu EFTA’dan ayrılarak AB’ye girmiştir Merkezi Cenova/İtalya’dadır
Akdeniz Diyaloğu (Mediterranean Dialog) Ülkeleri
Cezayir, Mısır, İsrail, Ürdün, Moritanya, Faz, Tunus
Gözlemci Statüde Ülkeler: Japonya, Kore, Meksika
Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı “KEİT” (Black Sea Economic Cooperation “BSEC”) Ülkeleri
Türkiye, Romanya, Bulgaristan Rusya Federasyonu, Ukrayna, Azerbaycan, Moldova, Gürcistan, Ermenistan, Yunanistan, Arnavutluk, Sırbistan
Üyelik Başvurusu Yapan Ülkeler: GKRY, Karadağ
Gözlemci Üyeler: Almanya, ABD, Belarus (Beyaz Rusya), Avusturya, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Hırvatistan, İsrail, İtalya, Mısır, Polonya, Slovak Cumhuriyeti (Slovakya), Tunus, ABD,
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı “EİT” (Economic Cooperation Organization “ECO”) Ülkeleri
Afganistan, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Özbekistan, Tacikistan, Türkiye, Türkmenistan, Özbekistan
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (veya Örgütü) “EİT”; Türkiye, İran, Afganistan gibi ülkeler tarafından kurulan ve Sovyetler Birliği’nin yıkılmasıyla diğer Türk devletlerinin de dahil olduğu ekonomik örgüt EİT’in üyeleri kültürel ve ekonomik alanda işbirliğini hedeflemektedir 2015 yılına kadar serbest ticaret bölgesi olmak da hedefler arasındadır Hedeflerinden bir diğer ise üyeleri arasında platform oluşturmaktır Statü ve güç olarak büyümeye devam eden örgütün üyeleri arasında, 17 Temmuz 2003 tarihinde İslamabad’da ticaret anlaşması imzalanmıştır
İslam Konferansı Örgütü “İKÖ (Organization of the Islamic Conference “OIC”) Ülkeleri
Afganistan, Arnavutluk, Cezayir, Azerbaycan, Bahreyn, Bengladeş, Benin Cumhuriyeti, Brunei, Burkina Faso, Kamerun, Çad, Comoros, Cibuti, Mısır, Gabon, Gambia, Gine, Gine Bissau, Guyana, Endonezya, İran, Irak, Ürdün, Kazakistan, Kuveyt, Kırgızistan, Lübnan Cumhuriyeti, Libya, Malezya, Maldivler, Mali, Moritanya, Fas, Mozambik, Nijer, Nijerya, Umman, Pakistan, Filistin, Katar, Suudi Arabistan, Senegal, Sierra Leone, Somali, Sudan, Surinam, Suriye, Tacikistan, Togo, Tunus, Türkiye, Türkmenistan, Uganda, Birleşik Arap Emirlikleri, Özbekistan, Yemen, Fildişi Sahilleri
Gözlemci Üyeler: Bosna-Hersek, Orta Afrika Cumhuriyeti, Tayland, Rusya Federasyonu, KKTC
Arap Birliği (Arab League) Ülkeleri
Irak, Suriye, Lübnan, Ürdün, Suudi Arabistan, Bahreyn, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman, Yemen, Kuveyt, Mısır, Libya, Tunus, Cezayir, Fas, Moritanya, Sudan, Somali, Filistin, Cibuti, Comor
22 Arap ülkesinin üye olduğu milletler arası bir örgüt olan Arap Birliği; Mısır, Irak, Ürdün, Lübnan, Suudi Arabistan, Suriye ve Yemen devletleri tarafından 22 Mart 1945’te kuruldu Arap Birliğinin merkezi Kahire’dedir
Şanghay İşbirliği Örgütü “ŞİÖ” (Shanghai Cooperation Organization “SCO” Ülkeleri
Çin Halk Cumhuriyeti, Kazakistan, Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Özbekistan
Gözlemci Üyeler: Hindistan, İran, Moğolistan, Pakistan
Diyalog Üyesi: Afganistan
İşbirliği Ortaklığı Üyeleri: ABD, Japonya (Bu iki ülkenin talebidir)
Bağımsız Devletler Topluluğu “BDT” (The Commonwealth of Independent States “CIS”) Ülkeleri
Azerbaycan, Beyaz Rusya, Ermenistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Özbekistan, Tacikistan, Rusya Federasyonu ve Ukrayna’dır
Not: Baltık ülkeleri ve Türkmenistan, 2582005’ten itibaren, Gürcistan Şubat 2006’dan itibaren BDT’nin tam üyesi değildir
GUAM Ülkeleri
Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova
Yukarıda isimleri geçen ülkelerin baş haflerinden dolayı bu adı almıştır
|