Entomoloji Ders Notları

Crustacea Sınıfı (Kabuklular) :

Bu sınıftakilerin büyük bir kısmı sularda yaşarlar Solungaçlarla solunum yaparlar İki çift antenleri (Diantennata) vardır Aynca thorax ile abdomenden çıkan çok sayıda ayakları bulunur

Crustacea 'ların üzerlerinde kireç birikmesiyle sertleşmiş bir kabuklan vardır, Bunun için bu sınıftaki artropodlara kabuklular adı verilir Büyük bir kısmı sularda serbest olarak yaşarlar Ancak tesbih böcekleri gibi bazı türleride karada yaşar Bu sınıfa bağlı iki alt sınıf vardır Bunlar;

Alt sınıf: Entomostraca

Bu alt sınıfta bulunan türler küçük kabuklulardır Vücutları değişik sayıda bölümlere ayrılmıştır Abdomenleri ise genellikle çatal şeklinde sonlanır Küçük yapılı olan ve su piresi olarak da adlandırılan Diaptomus,Cyclops ve Daphnia’lar sularda zooplaktonları oluştururlar Bunlardan Cyclops ve Diaptomus’lar helmintlerden Diphyllobothrium latum'a arakonakçılık yaparlar Ayrıca Cyclops 'lar Dracunculus medinensis' e de arakonaklık yaparlar Daphnia 'lar ise nematodlardan Acuaria ve Tetrameres'lere arakonaklık yaparlar Bu alt sınıfta ki türlerden balıklarda ektoparazit olarak bulunan ve balıkların crustacealanrı olan cinsler önemlidirBunlar;

Cins: Ergasilos :

Tatlı su balıklarının solungaçları üzerinde ektoparazit olarak yaşarlar Bu parazitler kanla ve epitelle beslenirler Bu nedenlede solungaçlarda patolojik bozukluklara yol açarlar Bu parazitle enfekte balılarda soluma güçlüğü, büyüme geriliği ve sexuel olgunluğa erişememe durumu görülür Enfeste balıklar sekunder bakteri enfeksiyonlarına duyarlıdırlar Özellikle mantar enfeksiyonlarına duyarlıdırlar Ağır enfeksiyonlarda ölümler görülür Özellikle sıcaklığın arttığı yaz aylarında kayıplar daha fazla olur

Cins: Salmincola :

Vücutları cephalothorax ve abdomen olarak ayrılmıştır Büyüklükleri 4 -7 mm' dir Dişileri yumurta çıkarır ve bu yumurtadan çıkan larvalar balıkların solungaçlarına tutunarak 5 kez gömlek değiştirir ve olgunlaşırlar Bu cinste tatlı su balıklarının yüzgeç ve solungaçlarında yerleşir

Cins: Achtheres :

Çeşitli tatlı su balıklarının solungaçlarına yerleşir 2 -7 mm büyüklüğündedir

Cins: Lernaea :

Bu cins tatlı su balıklarında en yaygın olarak görülür Bunların sadece dişileri parazittir Erkek ile dişi çiftleştikten sonra dişi paraziter hayata geçer Yumurtadan çıkan larva suda serbest yüzer ve birkaç kez gömlek değiştirerek olgunlaşır Özellikle kültür balıklanrıda ölümlere neden olur Parazitler balıkların pullarını tahrip ederler Buralarda ülserler oluşur ve daha sonra buralardan bakteri, mantar ve virusların içeri girmesine zemin hazırlanır Enfekte balıklarda büyümede gerileme ve yüzme bozuklukları görülür Cins: Argolos:

Bu cinse balık biti adı verilir Erişkinleri 6 -22 mm uzunluğunda olup, tatlı su balıklarında yaygın olarak görülür Vücutları caput, thorax ve abdomenden oluşur Bu türün biyolojileri biraz karışıktır Erişkin dişi konağı terkeder ve suda bulunan çeşitli maddeler üzerine yumurtalarını bırakır Yumurtalar içinde larva gelişir ancak yumurtayı terketmez ve 3 larval dönem geçirip yumurtayı terkeder Bir seri gömlek değiştirir ve her gömlek değiştirmede konağını terkeder Bu gömlek değiştirme dönemlerinde de parazittir Biyolojisini sıcaklığa bağlı olarak 40 -100 günde tamamlar, Argulus 'lar balıkların derisini delerek kanla beslenirler Parazitlerin beslenme yerlerinde ülserler meydana gelir ve sekunder enfeksiyonlara neden olurlar

Balıklarda ektoparazit olarak bulunan ve yukarıda yazılan cinslerin kontrolünde parazitsiz balıkların havuza alınması ve balıksız su kaynaklarının kullanılması esastır Havuzlarda kullanılan suların süzülmesi gerekir Ayrıca enfestasyonun görüldüğü yerlerde enfeste balıklar toplanıp imha edilmelidir Yine havuzlarda balık sayısı azaltılmalıdır Havuza yeni balıklar konmadan önce havuzun suyu boşaltılır ve kurutulur Genç balıklar koruyucu amaçla ilaçlanırlar Ayrıca larval dönemlerin ortadan kaldırılması için de ;

Kalsiyum klorür (% 085),

Bakır sülfat (% 02),

Magnezyum sülfat (% 17),

Organik fosforlu bileşiklerden Dipterex 05 ppm, Malathion 025 ppm oranında haftada bir defa olmak üzere 5 hafta kullanılır

Alt sınıf: Malacostraca

Bu alt sınıfta bulunan crustacealar daha büyük yapılıdırlar Vücut segmentleri sabit sayıdadır Genellikle thoraxda 8 ve abdomende 7 segment bulunur Bu alt sınıfta istakoz, kerevides, yengeç ve karidesler bulunur Serbest olarak yaşayan bu kabuklular insanlar tarafından gıda maddesi olarak tüketilirler Bunların bazıları bazı helmintlere arakonakçılık yapması bakımından önemlidir

Sınıf: Myriapoda

Bu sınıfta bulunan artropodların vücutları çok sayıda segmentlerden oluşmuştur Baş hariç tutulursa segmentler belirli gruplaşmalar göstermez Her segmentten bir veya iki çift ayak çıkar ve kırk ayaklılar adını alırlar İki alt sınıfı vardır

Alt sınıf: Diplopoda (Milipedes)

Milipedler bin ayaklılar olarak isimlendirilirler Vücutları silindirik yapıdadır Her segmentden genellikle iki çift ayak çıkar Bu alt sınıfta zehirli etkisi görülen türlere rastlanılmamaktadır Ancak tropik bölgelerde yaşayan bazı türleri irkiltildiğinde deri bezlerinden zehirli bir salgı çıkarırlar Özellikle ekinlere zarar verirler ve bazen rastlansal olarak insanların burun sinuslarında ve sindirim kanallarında görülür Diplopoda 'ların bazı türleri helmintlerden Hymenolepis dimunata'nın arakonaklığını yaparlar Diplopoda'lara dokunulduğu zaman kendi üzerine kıvrılır ve ölü gibi bir durum alırlar Büyüklükleri birkaç milimetre ile 30 cm arasında değişir Bitkisel ve hayvansal besin almalarına rağmen genellikle bitkisel gıdalarla beslenirler Işığı sevmedikleri için gündüzleri saklanırlar Genel olarak taş, ağaç oyuğu ve yaprakların altında bulunurlar Rutubetli ortamları sevdikleri için kurak mevsimlerde yaz uykusuna (estivation) yatarlar Vücutlarının alt yüzlerinde kendilerini korumak için salgı yapan zehir bezleri taşırlar

Alt sınıf: Cbilopoda (Centipedes, yüz ayaklılar)

Dorso-ventral olarak nisbeten basıktırlar Her segmentden bir çift ayak çıkar Birinci çift ayaklar birer kanca şeklini almış olup, zehir bezleriyle irtibatlıdırlar Bu alt sınıftakilerin türlere göre değişrnek üzere az veya çok zehirli etkileri vardır Chilopodların boylan ıo cm'ye kadar varabilir ve bunlar bazı küçük omurgalı hayvanları bile yerler Chilopodlar (çıyanlar) zehirini akıtarak kobay ve ördekleri bile birkaç dakika içinde öldürebilirler Bunlar etle beslenirler Sağlık önemi olan çıyanlar Scolopendra takımı ve Scolopendridae ailesinde bulunurlar Bunlar parazitlik yapmazlar, hastalık etkeni bulaştırmazlar ve doğada yağmacılık ile beslenirler İnsanlarda birkaç çıyan türü zehirlenme yapabilmektedir Çıyan zehirlemesine scolopendrizm (scolopendrismus) adı verilir

Scolopendrizm ; scolopendra cinsi chilopodların alt çeneleri ucundaki iğnelerini insan derisine sokarak dokulara zehir akıtmaları sonucu oluşan ve genellikle yerel belirtilerle ve bazen genel belirtilerle özellenen bir artropod zehirlemesidir Çıyanlar nemli, loş ve karanlık yerlerde yaşar ve yuvalanırlar Gündüzleri taş altlıklarında ve deliklerde gizlenirler Geceleri dolaşır ve avlanırlar Böcek ve ufak solucanlarla beslenirler En önemli çıyan türleri sarı çıyan (Scolopendra morsitans) ve yeşil çıyan (Scolopendra angulata) dır

İnsanları çıyanlar kendilerini savunmak için sokarlar Sokulan yerde kızarma, şişme, deri altı kanamaları ve bölgesel lenf yumrulaerında yangı gelişir Özellikle çocuklarda ateş yükselmesi, baş ağnsı, bulantı ve kusma görülür Hatta yüzdeki sokmalar çocuklarda ölümle sonuçlanabilir Sokulan yerden çıyan düşmemiş ise üzerine tuzlu suya, alkole veya etere batırılmış pamukla

pansuman yapılır Aynca amonyak, sodyum bikarbonat yada magnezyum sülfat eriğiyine batırılımış

pamuk kapatılır Sokulan yerin çevresine ağrı kesici olarak novacain gibi ilaçlar steril olarak enjekte edilir

Insecta (Hexapoda, Entoma, Böcekler) Sınıfı

Bu sınıf böcekleri yani haşareleri içerir Erişkinlerde vücut belirgin olarak 3 bölüme ayrılmıştır Bunlar baş, göğüs ve abdomendir Başta bir çift anten vardır ve göğüs 3 segmentden oluşmuştur

Bu halkaların her birinden birer çift ayak çıkar Bazı türlerde ise thoraxdan bir veya iki çift kanat çıkar Abdomen ise değişik sayıda segmentlerden oluşmuştur

Baş (Capot) : Oval veya küremsi yapıdadır Genellikle iki adet küremsi (bileşik, compound) göz bulunur Ayrıca üçgen şeklinde dizilmiş üç basit göz "ocellus" bulunur İnsectlerdeki bu petek gözler çok büyük olup, başın sağlı sollu iki geniş alanını kaplarlar Böceklerde çok iyi gelişmiş olan bu gözler çok iyi bir görme olanağı sağlarlar Başta bir çift anten bulunur Antenler duyu organları olup, başın önemli organlarıdırlar Bu antenlerin üzerlerinde hava akımlarına karşı duyarlı tüyler bulunur Ayrıca anten üzerinde çeşitli kokuları almaya yarayan bir çift anten vardır Antenler çeşitli segmentlerden meydana gelir ve değişik türlerde farklıdır Böceklerde ağız organelleri üç değişik tipte olabilir Bunlar kesici-parçalayıcı, sokucu-emici ve yalayıcı-emici ağız tipleridir Ancak nadiren bazı türlerde örneğin myiasis etkenlerinde ağız organelleri redüksiyona uğramıştır Bu ağız organelleri tiplerinden sokucu-emici tip kan emicilerde iyi gelişmiş olup, ağız yapılışı bir hortum (rostellum) dan ibarettir Bu hortum anten, palp, üst dudak (labrum), üst çene (mandibula), alt çene (1 maxilla), hypopharynx (tükrük yolu) ve alt dudak (labium, 2 maxilla) dan oluşmuştur

Göğüs (Thorax) :Thorax üç segmentden oluşmuştur Bunlardan birincisine ve önde bulunana prothorax, ortadakine mesothorax arkadakine ise metathorax adı verilir Bu halkalar belirgin ise de bazen ilk ikisi bazende üçü birden birbiriyle kaynaşmıştır Ayak ve kanatlar bu halkalara yapışırlar Kanat; böcekler için önemli bir organ olup, normal olarak her böcekte iki çift kanat vardır Eğer kanat varsa bunlar mesothorax ve metathoraxdan çıkarlar Bazı böcek türlerinde metathoraxdan çıkan kanat redüksiyona uğramış ve bir halter şeklini almıştır Bu halter şeklindeki kanat denge organı görevi yapar Bit ve pire gibi insectlerde kanat bulunmaz Karıncalarda ise kanat bir süre bulunur ve sonra atılırlar Önemli olan Diptera takımında ise iki çift kanat bulunur Kanadın üzerindeki tüy ve lekeler ile kanadın şekli, rengi ve üzerindeki damarlar tür ayrımında önemlidir Boru şeklinde olan damarların içinden sinir iplikleri ve kanadı besleyen sıvı geçer Coleopteralarda ön kanatlar kitini ve mat olup, zar şeklinde olan arka kanatlan muhafazada kullanılır Göğüsün her segmentinden bir çift ayak çıkar Yani insectler üç çift bacaklıdırlar Ayak sıra ile coxae, trochanter, femur, tibia, tarsus ve pulvillus denen kısımlardan oluşur Tarsusun uç kısmında tutunmaya yarayan pulvillum denen yastıkçılar ve kancalar bulunabilir