|
Prof. Dr. Sinsi
|
Cumhuriyeti’Nin Kuruluşuna Kadar Giden Uzun Yolun Kilometre Taşları..
Harabeye dönmüş bir imparatorluğun küllerinden kurulan, Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün Türk ulusuna armağan ettiği Türkiye Cumhuriyeti, 85 yaşına girdi
Ezilen tüm uluslara örnek olan, 6 yıl süren bir bağımsızlık mücadelesiyle kazanılan Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna kadar giden uzun yolun kilometre taşları şöyle
_30 Ekim 1918:
Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik çıkmış imparatorluk, Mondros Mütarekesi’ni imzaladı Bir ulusu tarih sahnesinde yeniden var eden milli kahraman, 31 Ekim günü Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı göreviyle karargahın bulunduğu Adana’ya geldi Mustafa Kemal, memleketin durumuna üzülüyor, bir çözüm yolu arıyordu
_10 Kasım 1918:
Görevinden ayrılan Mustafa Kemal, Adana’dan trenle İstanbul’a hareket etti Düşman, yurdun dört bir yanını işgal ediyordu Türk milleti için acı dolu günler başlamıştı İşgaller birbiri ardına devam ederken, tarih o günleri şöyle yazdı:
_13 Kasım 1918:
İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan gemilerinden oluşan 61 parçalık İtilaf ordusu, İstanbul’a geldi ve karaya kuvvet çıkardı
_9 Kasım 1918:
İskenderun, İngiliz işgaline uğradı
_12 Kasım 1918:
Fransızlar, İstanbul’da
_6 Aralık 1918:
İngilizler, bu defa ilerleyerek Kilis’i işgal etti
_7 Aralık 1918:
Fransızlar, Antakya’ya girdi
_17 Aralık 1918:
Fransız askerleri, denizden Mersin’e çıkarma yapmaya başladı
_23 Aralık 1918:
Islahiye, Osmaniye, Bahçe, Hassa, Mamure’yi düşman çizmesi çiğnedi
_1 Ocak 1919:
İngiliz askerleri Antep’e girdi
_12 Ocak 1919:
İngilizler, Ermeni amaçlarına hizmet etmek için Kars’a yerleşti
_1 Şubat 1919:
Aydın demiryolu, İngiliz ve Fransızlar’ın işgaline uğradı
_22 Şubat 1919:
Maraş, İngiliz işgali altında
_8 Mart 1919:
Fransızlar Zonguldak’ta
_9 Mart 1919:
2000 kişilik bir İngiliz müfrezesi, Samsun’u işgal altına aldı
_24 Mart 1919:
İngilizler Urfa’yı işgal etti
_28 Mart 1919:
İtalyanlar karaya asker çıkararak, Antalya’yı işgal etti
_16 Nisan 1919:
Fransızlar, Afyonkarahisar istasyonunu işgal altına aldı
_20 Nisan 1919:
Gürcü ordusu, Milli Şura kuvvetlerini bozarak Ardahan’a girdi
ARTIK GERİYE DÖNÜŞ YOKTU
İtilaf devletleri temsilcileri Paris’te toplandı Yunanlıların İzmir’i işgali konusunda karar alındı ve 15 Mayısta, güzel İzmir, Yunan çizmesi altında ezilmeye başladı
Mustafa Kemal, maiyetiyle birlikte 16 Mayıs 1919’da Bandırma vapuru ile İstanbul’dan ayrıldı ve ertesi günü İnebolu’ya, 18 Mayısta Sinop’a vardı
19 Mayıs 1919, Mustafa Kemal Samsun’a çıktı Tarihçiler, o günü “dünyanın en büyük ulusal mücadelelerinden birinin başlangıcı” kabul etti Artık geriye dönüş yoktu
Genç Mustafa Kemal, Samsun’dan Havza’ya geldi İşgaller devam ediyordu Yunanlılar, 26 Mayısta Manisa’ya, 27 Mayısta Aydın’a girdi
Damat Ferit Paşa, 17 Haziranda Paris Barış Konferansı’na, Osmanlı Devleti’nin barış isteklerini bildiren muhtıra gönderirken, öbür taraftan Mustafa Kemal, bundan dört gün sonra İstanbul’da bulunan tanınmış kimselere Amasya’dan mektup göndererek, milli mücadeleye davet ediyordu
TARİHİ YANIT
Mustafa Kemal Paşa, ulusu kurtarmak için dört koldan çalışmalara başlamıştı 21 Haziran’da Amasya Tamimi’ni yaveri Cevat Abbas’a dikte ettirdi Ertesi sabah, Anadolu’daki mülki ve askeri makamlara tamim, şu tarihi sözlerle ulaştı:
“Vatanın tamamiyeti, milletin bağımsızlığı tehlikededir Milletin bağımsızlığını, yine milletin azmi ve kararı kurtaracaktır Sivas’ta milli bir kongrenin acele toplanması kararlaştırılmıştır”
Bu arada, Mustafa Kemal’in çalışmalarını engellemek isteyenler de boş durmuyordu Posta ve Telgraf Umum Müdürü Refik Halit, 24 Haziranda telgrafhanelere “Mustafa Kemal’in azledildiğini, bu sebeple telgraflarının kabul edilmemesini bildiren” bir şifre gönderdi Harbiye Nazırı Ali Ferit Paşa, 5 Temmuzda Mustafa Kemal Paşa’yı padişah adına İstanbul’a çağırdı Mustafa Kemal, Harbiye Nazırı’na şu yanıtı verdi:
“Vilayet-i Şarkiye ahalisi arasından çıkıp gelmek hususundaki yüksek tekliflerinizi yerine getirmede şahsi irademi kullanmaktan manen ve maddeten memnu bulunuyorum”
Ardından, 14 Temmuzda ordudan istifa ederek, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin başına geçti
“MANDA YOK, YA İSTİKLAL YA ÖLÜM VAR”
Milli mücadele hareketinin dönüm noktalarından olan Erzurum Kongresi, 23 Temmuz 1919’da toplandı
Mustafa Kemal Paşa, 9 Ağustosta askerlik mesleğinden ihraç edildi Mustafa Kemal’in rütbesinin kaldırılmasına, nişanlarının da geri alınmasına karar verildi Erzurum Kongresi adına ilan edilen beyanname, 10 Ağustosta Erzurum’da Türk Basımevinde çoğaltılarak, binlerce nüsha halinde tüm yurda gönderildi
Mustafa Kemal Paşa, Erzurum’da arkadaşlarına “İstanbul, bir Amerikan mandasıdır tutturmuş gidiyor Bu olmayacaktır Türkiye istiklal bütünlüğüne sahip olacaktır Hayır paşalar hayır, hayır beyefendiler Manda yok, ya istiklal ya ölüm var” diyordu
Erzurum Kongresi’nin ardından, 4 Eylülde açılan Sivas Kongresi, 11 Eylülde son buldu 10 maddelik Umumi Kongre Beyannamesi yayımlandı
Milli mücadele tüm hızıyla sürerken, Osmanlı padişahı adına Damat Ferit ile İngiltere temsilcisi arasında İngiliz mandasının kabul edildiğine ilişkin gizli bir anlaşma imzalandı
Düşman işgali sürerken, 30 Ekimde Urfa’ya giren Fransızlar, hiç beklemedikleri tepkiler alıyordu 31 Ekim 1919’da Maraş’ta, Fransız askeri üniforması giymiş bazı Ermeniler taşkınlık yaparak, işi kadınlara tecavüze kadar götürdü Tarihin “Sütçü İmam” diye yazacağı, Uzunoluk Camisi Müezzini Hacı İmam, duruma dayanamadı ve silahına sarıldı Böylece yöredeki direniş hareketi başladı
27 Aralık 1919’da Mustafa Kemal Paşa, Heyet-i Temsiliye üyeleriyle birlikte Ankara’ya geldi 29 Aralıkta Mustafa Kemal hakkındaki askerlikten çıkarılma ve madalyalarının geri alınma kararı Meclis-i Vükela tarafından düzeltildi Kendisinin istifa etmiş olduğu ve madalyalarının iadesi kararı alındı
Milli mücadele tüm hızıyla sürerken, takvim şöyle akıyordu:
_6 Ocak 1920:
Erzurum’da Mustafa Kemal’in Erzurum Mebusu seçildiğine dair mazbata düzenlendi
_12 Ocak 1920:
İstanbul’da son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı açıldı
_16 Mart 1920:
Saat 1000’dan itibaren İstanbul’un askeri işgal altına alınacağına dair itilaf devletleri adına İngiltere, Fransa ve İtalya Yüksek Komiserleri’nin müştereken imzaladıkları nota, Sadrazam Salih Paşa’ya tebliğ edildi İstanbul, artık işgal altındaydı
Manastırlı Hamdi Efendi adındaki kahraman bir telgraf memuru, işgali Mustafa Kemal Paşa’ya iletti
_6 Nisan 1920:
Ulusal mücadeleyi tüm dünyaya duyuran Anadolu Ajansı kuruldu
_21 Nisan 1920:
Mustafa Kemal, vilayetlere Meclis’in 23 Nisan 1920 günü açılacağını bildirdi
_23 Nisan 1920:
Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı
_24 Nisan 1920:
Mustafa Kemal Paşa, Meclis Başkanlığına seçildi
_5 Mayıs 1920:
TBMM İcra Vekilleri Heyeti, ilk toplantısını yaptı
_9 Mayıs 1920:
TBMM adına Mustafa Kemal imzasıyla Anadolu Ajansı aracılığıyla İslam alemine şu beyanname iletildi: “Orduyu terhis etmek, köylülere Kuvay-ı Milliye’yi asi tanıtmak, milleti kendisine şeref veren, en asil ve civanmert evladına karşı şüphe ve tereddüte düşürmek, sulhu hazırlamak için İngiliz emri altında çalışan vatansızların ilk işi oldu”
_11 Mayıs 1920:
Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da Divan-ı Harb tarafından idama mahkum edildi
_29/30 Mayıs 1920:
TBMM Hükümeti ile Fransız hükümeti arasında imzalanan 20 günlük ateşkes anlaşması başladı
_10 Ağustos 1920:
İstanbul Hükümeti ile itilaf devletleri arasında Sevr Anlaşması imzalandı
_2/3 Aralık 1920:
Ermeniler ile Gümrü Anlaşması imzalandı
VE ZAFER
Milli mücadele meyvelerini veriyordu Ulusun topraklarını savunma mücadelesi, 10 Ocak 1920’de İnönü mevzilerinde Yunanlılarla şiddetli çarpışmaların ardından 1 İnönü Zaferi’nin kazanılmasıyla başarıya ulaşmaya başlamıştı
20 Ocak 1920’de ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edilirken, 5 Şubatta TBMM’nin gizli oturumunda Londra Konferansı’na Ankara Hükümeti adına heyet gönderilmesi ve heyetin Meclis üyelerinden oluşması kararlaştırıldı 6 Şubatta Bekir Sami Bey başkanlığındaki heyet, Ankara’dan hareket etti ve 21 Şubatta başlayan konferans, 12 Martta sona erdi
TBMM Hükümeti ile Rusya arasında 16 Martta Moskova Anlaşması imzalandı Masa üzerindeki zaferleri, meydanlardaki zaferler izliyordu 1 Nisanda 2 İnönü Zaferi kazanıldı Mustafa Kemal’i geniş yetkilerle ve 3 ay süreyle Başkumandanlık tevcih eden kanun, 5 Ağustosta TBMM’de kabul edilirken, 23 Ağustos 1920 günü Yunan ordusu taarruza geçti ve Sakarya Meydan Muharebesi başladı
Günlerden 26 Ağustos Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın emri geldi:
“Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır O satıh bütün vatandır Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz”
13 Eylülde Sakarya Meydan Muharebesi sona ermiş, düşmanın Sakarya Nehri’nin doğusunda imha edilmesiyle zafer kazanılmıştı Mustafa Kemal Paşa’nın emriyle 14 Eylülde genel seferberlik ilan edildi Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 19 Eylülde “Gazi” unvanı ve mareşal rütbesini aldı
Yeni yılın başlangıcında Mersin ve Adana düşman işgalinden kurtulmuştu Dört bir bucak Türk topraklarının düşman çizmesi altındaki esareti birer birer sona eriyordu
26 Ağustosta saat 0530’da topçu ateşiyle Kocatepe’den Büyük Türk Taarruzu başladı Türk süvarileri, 9 Eylülde İzmir’e girdi ve Kadifekale’ye Türk bayrağı çekildi
YUMRUĞUNU MASAYA VURDU
Mudanya Konferansı, 3 Ekim 1922’de başladı Mütareke, 11 Ekimde imzalandı ve 15 Ekimde yürürlüğe girdi
TBMM, 1 Kasımda bir devri sona erdirdi Hilafet ve saltanatın birbirinden ayrılarak, saltanatın lağvına karar verilmişti TBMM Hükümeti, 5 Kasım sabahı idareye el konulduğuna dair Ankara hükümeti kararını Refet Paşa aracılığıyla İstanbul Hükümeti’ne tebliğ etti: “5 Kasım 1922 öğle vaktinden itibaren İstanbul’un idaresine el konulmuştur”
Vahdettin’in halifelikten uzaklaştırıldığına dair Şeriye Vekili Vehbi Efendi, 18 Kasımda fetva çıkardı Ulusal Kurtuluş Savaşı sona ermiş, şimdi sıra zaferin masa başında kazanılmasına gelmişti
Lozan Konferansı, 20 Kasım 1922 tarihinde açıldı Konferans, 4 Şubatta 2 ay süren görüşmelerden sonra kesintiye uğradı Daha sonraları, milli mücadelenin kahramanlarından İsmet Paşa, yumruğunu masaya vurarak, istediklerini kabul ettirecek ve büyük bir zafere imza atacaktı
25 Ağustosta itilaf kuvvetleri, Lozan Anlaşması gereğince İstanbul’u boşaltma hazırlıklarına başladı ve 27 Ekimde Halk Fırkası Meclis Grubu, Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplandı
“YAŞASIN CUMHURİYET”
Akşam Çankaya’da yemek esnasında Mustafa Kemal Paşa, hazır bulunanlara müjdeyi verdi: “Yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz”
Tarih 28 Ekim 1923 Bütün hazırlıklar bitmiş ve 29 Ekim günü gelmişti Mustafa Kemal Paşa’nın Cumhuriyet kurulması teklifi, Halk Fırkası toplantısında kabul edildi Halk Fırkası toplantısından sonra Büyük Millet Meclisi, saat 1800’de toplandı ve Kanun-u Esasi Encümeni tarafından Cumhuriyet teklifi mazbatası hazırlandı
TBMM’de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun bazı maddeleri değiştirildi Türkiye Devleti’nin hükümet şeklinin Cumhuriyet olduğu “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri arasında kabul edildi
Büyük Millet Meclisi’nde gizli oyla Cumhurbaşkanı seçimi yapıldı Ankara Mebusu Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 158 mebusun tümünün oyunu alarak, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı oldu Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa, başbakanlığa Malatya Mebusu İsmet Paşa’yı atadı İsmet Paşa Kabinesi kuruldu
Halk, sokaklarda ellerinde bayraklarla genç Cumhuriyet’i kutluyordu Esaret sona ermiş, şimdi büyük mücadelenin ardından hiç de kolay kazanılmayan bağımsızlığı kutlamaya sıra gelmişti Can verilip, kan dökülmüş, bedel ödenmişti Ancak artık sokaklarda düşman çizmelerinin sesi yoktu, sokaklar şu sesle çınlıyordu:
“Yaşasın Cumhuriyet”
|