Cevap : Cayroskop

IIDünya Savaşı sırasında cayroskopların son derece duyarlı yön belirleme özelliği,gelişkin kumanda mekanizmalarıyla birleştirilerek,uçaklarda kullanılan ağır silah ve bombardıman donanımları için dengeli nişan aygıtları ,gemiler içinde silah ve radar anteni platformları geliştirildi

Bugün uzay araçları gibi çeşitli araçlarda kullanılan modern eylemsizlikle seyir sistemleri için,cayroskoplarca son derece duyarlı biçimde dengeleşmiş küçük platformlara gereksinim vardır1950'lerde ,hava destekli yatakların ve yüzme cayroskoplarının geliştirilmesiyle ,bu türdenr platformların yapımı olanaklı duruma geldi

Rotoru dönmekte olan üç askılı bir cayroskop çerçevesinin dibinden tutalarak ele alındığında ,üç eksenden hangisi çevresinde döndürülürse döndürülsün ,rotorun mili uzaydaki ilk doğrultusunu korurBu özelliğe cayroskop eylemsizliği denirTekerin dönme hızı azalırsa ,cayroskop eylemsizliği giderek yok olurRotor mili yalpalamaya başlar ve sonunda en uygun konumu alırRotorun hızı ve tekerin kütle yoğunluğu merkezden çevreye doğru arttıkça,cayroskop eylemsizliği de güçlenirBu nedenle cayroskop eylemsizliği,açısal hıza ve rotorun eylemsizliğinin momentumuna ( açısal momentum) bağlıdırRotor teker,belirli bir eksen çevresinde serbestçe dönmekte olan bir cismin uzaydaki doğrultusunun sabit kalacağı biçimindeki eylemsizlik ve dönme hareketi yasalarının etkisi altındadırBöylece açısal momentumunu ( dönme hareketini) koruma eğilimi gösterir

Cayroskop eylemsizliğinin sonucunda ,Yer'deki bir gözlemci,cayroskopun dönme ekseninin belirli bir zaman süresi içinde görünürde değiştiğini izlerama bu hareket yalnızca Yer'in kendi çevresinde dönmesinden kaynaklanırBu olayın dışında kalan tek durum,cayroskopun dönme ekseninin Kutup Yıldızı doğrultusunda olması halinde,gözlemcinin çevresine göre herhangi bir hareketinin görülmemesidirbunun nedeni,dönme ekseninin Yer'in ekseniyle paralel konumda ve gök kutupları doğrultusunda olmasıdır1konumda dönme ekseni yatay düzleme paraleldirve eksenin A ucu kuzeyi göstermektedirYer'in dönme doğrultusu ,Kuzey Kutbu'nun üstünden bakıldığında,saat ibresinin dönme doğrultusunun tersine olduğundan,A ucunun görece doğrultusu kuzeydoğu,doğu,güneydoğu,güney (5konum)vbdoğrultularına yönelik olarak görünürde değişecektirEksen doğrultusunun saat ibresinin dönme doğrultusundaki bu hareketi sürecek ve Yer 'in kendi çevresindeki bir tam dönüşü tamalandığında ( 23 saat 56 dakika sonra) rotor ve dönme ekseni,Yer'deki gözlemciye göre olan ilk konumunu alacaktırBu süreç içinde,A ucu önde 1ve 5konumlar arasında görünürde yukarı doğru eğilir,ardından 5ve 1konumlar arasında yine görünürde aşağı doğru eğilirDönme ekseninin açıklığında ( doğrultusunda)ortaya çıkan değişikliğe çoğunlukla "kayma" denirkimi zaman "eğilme" ve "kayma " birlikte "görünürde oynama" olarak adlandırılır

Üç çemberli bir cayroskopun rotoru dönerken ,yatay kardan halkaya A ya da A noktalarından aşağı ya da yukarı doğru hafif bir düşey basınç uygulanırsa ,rotor mili,yatay bir düzlemde dik açılar yapacak biçimde hareket ederAma düşey düzlemde hiçbir hareket oluşmazAynı biçimde ayın noktadan bir yanal basınç uygulanırsa,rotor mili,yukarı ya da aşağıya doğru eğilirBu ikinci özelliğe "yalpalama" ( presesyon) denirYalpalama ya da yatay düzlemde açısal hız,bir kuvvet çiftinin,yani,rotor tekerinin düzlemine dik bir düzlemde yer alan eşit ve zıt paralel kuvvetlerin etkisiyle oluşurYalpalama,rotor ekseninin,üzerine uygulanan herhangi bir dik kuvvete karşı dik açılarda hareket eğilimidir




Kaynak AnaBritannica cilt 7 frmsinsinet için derlenmiştir

__________________