Hakaniye Lehçesi Nedir Ve Nasıldır? Hakaniye Lehçesinin Özellikleri Nelerdir?

**Prof. Dr. Sinsi** · 09-11-2012

Hakaniye Lehçesi Nedir Ve Nasıldır? Hakaniye Lehçesinin Özellikleri Nelerdir?
Hakaniye Lehçesi Nedir Ve Nasıldır? Hakaniye Lehçesinin Özellikleri Nelerdir?
Harfler

Bütün bu Türk dillerinde kullanılan harfler onsekizdir

Yazılışta yeri olmayan, fakat söylenişte gerekli bulunan kökten sayılmayan, yedi harf daha vardır

Türk dilleri bunlarsız olmaz

Bunlar;
پ p ج c رۛ j ف f غ ğ ك g ڭ nğ harfleridir

Ünlüler

Ünlüler Türk dilinin her döneminde olduğu gibi birincil olarak Karahanlı Türkçesi'nde de bulunur

Kalın ünlüler: а, ı, o, u
İnce ünlüler: e, é, i, ö, üÜnlü değişimleri

e > i değişmesi

Türk dilinin her döneminde görülen bu ses değişmesi Karahanlı metinlerinde de görülür

yi- < ye- "yemek yemek", yé- ye- "yemek" gibi

a > u değişmesi

Aslında a olan sesin kendinden önceki hecede bulunan yuvarlak ünlü dolayısı ile u şekline almasıdır

kopar- > kopur- "yerden kaldırmak" gibi

e > ü değişmesi

kökürçkün < kökürçken "güvercin" gibi

ü > i değişmesi

min-di "bindi", min- < mün- "binmek", mün-üp "binip"

Ünsüzler

Karahanlı sahasında bugünkü yazı dili ile karşılaştırılınca bir kaç ünsüzün dışında, diğerlerinin kullanıldığı görülür

Bu ünsüzler şunlardır;
b c ç d ḍ f g ğ h ḥ j k l m n ñ p r s ş t v w y z

Gelecek zaman ekleri

Karahanlı Türkçesinde gelecek zaman çekiminin -ġa ; -ge, -ġay ; -gey ve -ġu ; -gü ekleri ile yapıldığını görürüz

ol yag korgay; ol ewge bargay; ol manga kelgey; barġay men ve katıġlanġa men gibi asıl kelimeye yapılan ekler Çiğil, Yağma, Toxsı, Argu, yukarı Çin'e kadar Uygur dillerinde bir kuraldır

Eski Türkçede sıkça kullanılan -daçı ; -deçi, -taçı ; -teçi ekinin ise Karahanlı Türkçesinde çok az kullanılmıştır

Karahanlı Türkçesinde "yakın gelecek zaman" şeklinde ikinci bir gelecek zaman -ġalır ; -gelir, -galur ; -gelür gibi eklerden söz edilmektedir

Böyle eklerin örnekleri şöyledir:
alġalır, atġalır, köngelir yetgelür, barġalır men

vb gibi

Şahıs emir kipleri

Karahanlı devri Türkçesinde, birinci kişi emir kipinde -yın, -yin iken, ikinci kişi için -ğıl, -ğil kullanılmıştır

Bu devirde ikinci şahıs emir kipi, daha elverişli bir çevre bulmuş, yavaş yavaş şiir dilinde de yerleşmeye başlamıştır

Kutadgu Bilig bu konuda iyi bir kaynak oluşturur

yana aydı Odğurmış ayğıl manga

; bu iç söz tutğıl bütün çın kerek

Bu örneklerden de anlaşılacağı üzere bu emir kipi artık Karahanlı devrinin değişmez bir gramer kuralı olmuştur

İsim küçültme -qıña eki

İlk kez Tonyukuk Yazıtında bir küçültme eki işleviyle geçen -qıña eki, Türkçenin tarihi gelişimi içinde ses yapısı ve işlevi itibariyle çok geniş bir kullanım alanına sahip olmuştur

Uygur döneminde - qıña eki, bünyesindeki nğ (ñ) sesinin ayrışmasıyla damak uyumuna bağlı olarak ekli şekilde n ağzında -qına; -kine,- kie; y ağzında -qıya, -qıa, -kiye şekillerini almıştır

Karahanlı Türkçesinde (n ve y li biçimleriyle) -qına; -qıya -kiye şeklinde kuvvetlendirme, küçültme ve sayı ifadeleri yapan isimden isim yapma eki olarak kullanılır: yerkiye, "yercik", erkiye"adamcağız", sözkiye "sözceğiz", qızqıya "kızcağız", oğulqıya"oğulcağız", azqına "azıcık", azqına"az, azıcık"

09-11-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Hakaniye Lehçesi Nedir Ve Nasıldır? Hakaniye Lehçesinin Özellikleri Nelerdir? Hakaniye Lehçesi Nedir Ve Nasıldır? Hakaniye Lehçesinin Özellikleri Nelerdir? Hakaniye Lehçesi Nedir Ve Nasıldır? Hakaniye Lehçesinin Özellikleri Nelerdir? Harfler Bütün bu Türk dillerinde kullanılan harfler onsekizdir Yazılışta yeri olmayan, fakat söylenişte gerekli bulunan kökten sayılmayan, yedi harf daha vardır Türk dilleri bunlarsız olmaz Bunlar; پ p ج c رۛ j ف f غ ğ ك g ڭ nğ harfleridir Ünlüler Ünlüler Türk dilinin her döneminde olduğu gibi birincil olarak Karahanlı Türkçesi'nde de bulunur Kalın ünlüler: а, ı, o, u İnce ünlüler: e, é, i, ö, üÜnlü değişimleri e > i değişmesi Türk dilinin her döneminde görülen bu ses değişmesi Karahanlı metinlerinde de görülür yi- < ye- "yemek yemek", yé- ye- "yemek" gibi a > u değişmesi Aslında a olan sesin kendinden önceki hecede bulunan yuvarlak ünlü dolayısı ile u şekline almasıdır kopar- > kopur- "yerden kaldırmak" gibi e > ü değişmesi kökürçkün < kökürçken "güvercin" gibi ü > i değişmesi min-di "bindi", min- < mün- "binmek", mün-üp "binip" Ünsüzler Karahanlı sahasında bugünkü yazı dili ile karşılaştırılınca bir kaç ünsüzün dışında, diğerlerinin kullanıldığı görülür Bu ünsüzler şunlardır; b c ç d ḍ f g ğ h ḥ j k l m n ñ p r s ş t v w y z Gelecek zaman ekleri Karahanlı Türkçesinde gelecek zaman çekiminin -ġa ; -ge, -ġay ; -gey ve -ġu ; -gü ekleri ile yapıldığını görürüz ol yag korgay; ol ewge bargay; ol manga kelgey; barġay men ve katıġlanġa men gibi asıl kelimeye yapılan ekler Çiğil, Yağma, Toxsı, Argu, yukarı Çin'e kadar Uygur dillerinde bir kuraldır Eski Türkçede sıkça kullanılan -daçı ; -deçi, -taçı ; -teçi ekinin ise Karahanlı Türkçesinde çok az kullanılmıştır Karahanlı Türkçesinde "yakın gelecek zaman" şeklinde ikinci bir gelecek zaman -ġalır ; -gelir, -galur ; -gelür gibi eklerden söz edilmektedir Böyle eklerin örnekleri şöyledir: alġalır, atġalır, köngelir yetgelür, barġalır men vb gibi Şahıs emir kipleri Karahanlı devri Türkçesinde, birinci kişi emir kipinde -yın, -yin iken, ikinci kişi için -ğıl, -ğil kullanılmıştırBu devirde ikinci şahıs emir kipi, daha elverişli bir çevre bulmuş, yavaş yavaş şiir dilinde de yerleşmeye başlamıştır Kutadgu Bilig bu konuda iyi bir kaynak oluşturur yana aydı Odğurmış ayğıl manga; bu iç söz tutğıl bütün çın kerek Bu örneklerden de anlaşılacağı üzere bu emir kipi artık Karahanlı devrinin değişmez bir gramer kuralı olmuştur İsim küçültme -qıña eki İlk kez Tonyukuk Yazıtında bir küçültme eki işleviyle geçen -qıña eki, Türkçenin tarihi gelişimi içinde ses yapısı ve işlevi itibariyle çok geniş bir kullanım alanına sahip olmuştur Uygur döneminde - qıña eki, bünyesindeki nğ (ñ) sesinin ayrışmasıyla damak uyumuna bağlı olarak ekli şekilde n ağzında -qına; -kine,- kie; y ağzında -qıya, -qıa, -kiye şekillerini almıştır Karahanlı Türkçesinde (n ve y li biçimleriyle) -qına; -qıya -kiye şeklinde kuvvetlendirme, küçültme ve sayı ifadeleri yapan isimden isim yapma eki olarak kullanılır: yerkiye, "yercik", erkiye"adamcağız", sözkiye "sözceğiz", qızqıya "kızcağız", oğulqıya"oğulcağız", azqına "azıcık", azqına"az, azıcık"