Yerel Saat Ayarları Neye Göre Yapılır? Yerel Saat Hesaplamaları Nasıl Yapılır?

**Prof. Dr. Sinsi** · 09-11-2012

PARALEL VE MERİDYENLER

Nasıl ki şehirdeki bir evi bulabilmek için mahalle, cadde, sokak ve ev numarası gibi
unsurlara ihtiyaç varsa Yerküre üzerindeki herhangi bir yeri bulabilmek için de hayalî
çizgilere (koordinat sistemine) ihtiyaç vardır Bu nedenle Yerküre’yi enine ve boyuna
kesen paralel ve meridyenler tespit edilmiştir

Yukarıda haritada görüldüğü gibi her ülkenin yeri paralel ve meridyen derecelerine göre rahatlıkla bulunabilir

Paralel ve meridyenler dünya üzerindeki adres bilgileri gibidir

1 PARALELLER
Kutuplara eşit uzaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen hayali çembere Ekvator denir Engeniş paralel dairesi olan Ekvator yerküreyi Kuzey Yarımküre ve Güney Yarımküre olmak üzere iki eşit yarımküreye böler Ekvator’a paralel olarak çizilen hayali çemberlere paralel denir

Dünya üzerindeki bir noktanın Ekvator’a olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem denir Enlem herhangi bir noktadan yerin merkezine çekilecek dikey bir çizgiyle Ekvator düzlemi arasındaki açıdır Enlem, derece, dakika ve saniye olarak ifade edilir Ankara yaklaşık 39° 56’ kuzey enlemi üzerinde bulunur

Paralellerin Özellikleri:
1En büyük paralel dairesi olan Ekvator, başlangıç paralelidir

2Ekvatorun kuzeyindeki 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır

3Dünya’nın şeklinden dolayı, Ekvator’dan kutuplara doğru gittikçe paralellerin
boyları kısalır ( Ekvator 40 076 km, 15° paraleli 38 000 km, 30° paraleli, 34 700 km, 45° paraleli, 28 450 km, 60° paraleli 20 000 km, 75° paraleli 10 400 km’dir
Kutup noktalarının boyutu sıfırdır)

4Paralellerin numaraları Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe büyür

5Paraleller 180° lik meridyen yayının 1° lik arayla eşit parçalara bölünmesi sonucunda çizilir Daha ayrıntılı yer belirtmek için her derece 60’ ya her dakika 60”
ye bölünür

6Paraleller D-B doğrultusunda uzanırlar ve birbirlerini kesmezler

790° paralelleri nokta halindedir

8Ekvator’la dönenceler arasında kalan paralellere alçak enlemler; dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan enlemlere ise yüksek enlemler adı verilir

9Bazı paraleller özel isimler alırlar

• 0° paraleli Ekvator
• 23° 27’ kuzey paraleli Yengeç Dönencesi
• 23° 27’ güney paraleli Oğlak Dönencesi
• 66° 33’ kuzey paraleli Kuzey Kutup Dairesi
• 66° 33’ güney paraleli Güney Kutup Dairesi
• 90° kuzey paraleli Kuzey Kutup Noktası
• 90° güney Paraleli Güney Kutup Noktası

Dönenceler: Ekvator’un 23027’ kuzey ve güneyinde bulunan paralel dairelerine dönenceler denir Yer ekseninin eğik olmasından dolayı, yıl içerisinde Güneş ışınlarının 90°’lik açıyla düştüğü yerler değişirDönenceler, Güneş ışınlarının 90°’lik açıyla düştüğü yerlerin sınırını oluşturur Güneş ışınları sadece iki dönence arasında kalan yerlere yılda iki defa 90°’lik açıyla düşer Bunun dışında kalan yerlere hiçbir zaman 90°’lik dik açıyla düşmez

Kutup Daireleri: Ekvatorun 66°33’ kuzey ve güneyinde bulunan paralel dairelerine
Kutup Daireleri denir Yer ekseninin eğik olmasından dolayı yazın 24 saati aşkın bir süre Güneş ufukta kalır ve batmaz; kışın da 24 saati aşkın bir süre Güneş doğmaz
Bu durum sadece kutup daireleriyle kutup noktaları arasında kalan yerlerde gerçekleşir Kutup Daireleri, gece veya gündüz sürelerinin 24 saati aştığı yerlerin sınırlarını oluşturur

10Komşu iki paralel arasındaki mesafe her yerde eşit olarak kabul edilir ve yaklaşık olarak 111 km’dir

Bundan yararlanarak aynı boylam üzerinde yer alan iki nokta arasındaki mesafe kolayca hesaplanabilir
Bunun için:
•İki merkez arasındaki paralel farkı bulunur Aynı yarım küredeyseler büyük değerden küçüğü çıkarılır Farklı yarım küredeyseler iki değer toplanır

•Bulunan fark sabit 111 sayısıyla çarpılır Böylece aralarındaki uzaklık km cinsinden bulunmuş olur

Örnek: 39° kuzey paralelinde bulunan Ankara’dan kalkan bir
uçak aynı meridyen üzerinde 8658 km güneye gitmiştir Ulaştığı enlemin derecesi
kaçtır?
8658 : 111 = 78

Ankara’dan 78 paralel güneye gidersek 78-39 = 39° güney paraleli olur (Bugüne
kadar çıkmış tek soru tipi)

Enlemin etkileri

·İklimi
·Güneş ışınlarının geliş açısını
·Gölge boyunu
·Sıcaklık dağılışını
·Buharlaşmayı
·Yağış çeşidini ve rejimini
·Akarsu rejimini
·Toprak çeşidini
·Tarım ürünlerinin çeşitliliğini
·Kalıcı kar sınırının yüksekliğini
·Dünyanın dönüş hızını
·Deniz suyunun tuzluluk ve sıcaklığını
·Gece ile gündüz arasındakizaman farkını
·Yerleşme ve tarım faaliyetlerinin üst sınırın
·Yerleşme biçimini
·Nüfus dağılışını
·Sanayi faaliyetlerini
·Bitki örtüsünün çeşitliliğini,

K-G yönünde geniş alan kaplayan ülkelerde iklim çeşitliliği fazla olduğundan bitki ve
tarım ürünlerinin çeşitliliği de artar Özellikle iklim ve bitki çeşitliliği Ekvatoral ve Kutup
kuşağı arasındaki geçiş özelliği taşıyan Orta kuşakta artmaktadır Ülkenin D-B
doğrultusunda geniş alan kaplaması iklim çeşitliliğine neden olmadığı için bitki ve
tarım ürünleri çeşitliliğine neden olmaz

KYK’de görülen iklim ve bitki türlerinin benzeri GYK’de görüldüğü için iki yarımkürede
uzanan alanlardan sadece birisi alınır

2 MERİDYEN - BOYLAM

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın, başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değerine boylam denir Boylam herhangi bir noktadan yerin merkezine çekilecek dikey bir çizgiyle başlangıç meridyeni arasındaki açıdır
Derece (°), dakika (’) ve saniye (”) olarak ifade edilirBir yerin boylam derecesi verilirken
Başlangıç meridyenine göre doğuda veya batı’da olduğu belirtilmelidir

Örneğin Ankara, 32°53’doğu boylamındadır Boylam da pratikte meridyenle aynı anlamda kullanılır

Meridyenlerin Özellikleri:
1Başlangıç meridyeni, İngiltere’de Londra yakınlarındaki Greenwich kasabasındaki aynı adla anılan gözlem evinden geçen meridyen yayı olarak kabul edilir

2Meridyenler K-G yönünde uzanırlar

3Greenwich’in doğusunda 180, batısında da 180 olmak üzere toplam 360 tane meridyen yayı vardırDoğusundakilere doğu meridyenleri, batısındakilere batı meridyenleri denir

4Meridyenlerin boyları (20 0045 km) birbirine eşittir

5İki meridyen arasındaki mesafe Ekvator üzerinde 111 km’dir Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe bu mesafe azalır ve bütün meridyenler kutup noktalarında birleşirler (0° 111 km,10° 109 km, 20° 104 km, 30° 96 km, 40° 85 km, 50° 71 km, 60° 55 km, 70° 38 km, 80° 19 km, 90° 0 km)

6Ekvator bir daire olduğu için iç açılar toplamı 360° dir Her dereceden bir meridyen yayı geçmektedir

7Meridyenlerin dereceleri başlangıç meridyeninden doğuya ve batıya doğru gittikçe artar

8Her meridyenin bir karşıtı (antimeridyen) vardır İkisi birlikte bir çember oluştururlar Bir meridyenin karşıt meridyenini bulmak için verilen meridyen 180’den çıkarılır Karşıt meridyen daima farklı yarım kürededir

Örneğin 35° batı meridyenin karşıt meridyeni:
180–35=145° doğu meridyenidir

Örneğin başlangıç meridyenin (0°) karşıtı, 180° meridyenidir İstanbul üzerinden
geçen 29° doğu meridyeninin karşıtı 151° batı meridyenidir

9Bir meridyen üzerindeki tüm noktaların yerel saati aynıdır

10Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır
Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşünün 24 saat olmasından dolayı,
komşu iki meridyen yayı arasındaki zaman farkı 4 dakikadır (24x60 = 1440 dak
1440/360 = 4 dak

)

09-11-2012	#2
Prof. Dr. Sinsi	Yerel Saat Ayarları Neye Göre Yapılır? Yerel Saat Hesaplamaları Nasıl Yapılır? PARALEL VE MERİDYENLER Nasıl ki şehirdeki bir evi bulabilmek için mahalle, cadde, sokak ve ev numarası gibi unsurlara ihtiyaç varsa Yerküre üzerindeki herhangi bir yeri bulabilmek için de hayalî çizgilere (koordinat sistemine) ihtiyaç vardır Bu nedenle Yerküre’yi enine ve boyuna kesen paralel ve meridyenler tespit edilmiştir Yukarıda haritada görüldüğü gibi her ülkenin yeri paralel ve meridyen derecelerine göre rahatlıkla bulunabilirParalel ve meridyenler dünya üzerindeki adres bilgileri gibidir 1 PARALELLER Kutuplara eşit uzaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen hayali çembere Ekvator denir Engeniş paralel dairesi olan Ekvator yerküreyi Kuzey Yarımküre ve Güney Yarımküre olmak üzere iki eşit yarımküreye böler Ekvator’a paralel olarak çizilen hayali çemberlere paralel denir Dünya üzerindeki bir noktanın Ekvator’a olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem denir Enlem herhangi bir noktadan yerin merkezine çekilecek dikey bir çizgiyle Ekvator düzlemi arasındaki açıdır Enlem, derece, dakika ve saniye olarak ifade edilir Ankara yaklaşık 39° 56’ kuzey enlemi üzerinde bulunur Paralellerin Özellikleri: 1En büyük paralel dairesi olan Ekvator, başlangıç paralelidir 2Ekvatorun kuzeyindeki 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır 3Dünya’nın şeklinden dolayı, Ekvator’dan kutuplara doğru gittikçe paralellerin boyları kısalır ( Ekvator 40 076 km, 15° paraleli 38 000 km, 30° paraleli, 34 700 km, 45° paraleli, 28 450 km, 60° paraleli 20 000 km, 75° paraleli 10 400 km’dir Kutup noktalarının boyutu sıfırdır) 4Paralellerin numaraları Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe büyür 5Paraleller 180° lik meridyen yayının 1° lik arayla eşit parçalara bölünmesi sonucunda çizilir Daha ayrıntılı yer belirtmek için her derece 60’ ya her dakika 60” ye bölünür 6Paraleller D-B doğrultusunda uzanırlar ve birbirlerini kesmezler 790° paralelleri nokta halindedir 8Ekvator’la dönenceler arasında kalan paralellere alçak enlemler; dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan enlemlere ise yüksek enlemler adı verilir 9Bazı paraleller özel isimler alırlar • 0° paraleli Ekvator • 23° 27’ kuzey paraleli Yengeç Dönencesi • 23° 27’ güney paraleli Oğlak Dönencesi • 66° 33’ kuzey paraleli Kuzey Kutup Dairesi • 66° 33’ güney paraleli Güney Kutup Dairesi • 90° kuzey paraleli Kuzey Kutup Noktası • 90° güney Paraleli Güney Kutup Noktası Dönenceler: Ekvator’un 23027’ kuzey ve güneyinde bulunan paralel dairelerine dönenceler denir Yer ekseninin eğik olmasından dolayı, yıl içerisinde Güneş ışınlarının 90°’lik açıyla düştüğü yerler değişirDönenceler, Güneş ışınlarının 90°’lik açıyla düştüğü yerlerin sınırını oluşturur Güneş ışınları sadece iki dönence arasında kalan yerlere yılda iki defa 90°’lik açıyla düşer Bunun dışında kalan yerlere hiçbir zaman 90°’lik dik açıyla düşmez Kutup Daireleri: Ekvatorun 66°33’ kuzey ve güneyinde bulunan paralel dairelerine Kutup Daireleri denir Yer ekseninin eğik olmasından dolayı yazın 24 saati aşkın bir süre Güneş ufukta kalır ve batmaz; kışın da 24 saati aşkın bir süre Güneş doğmaz Bu durum sadece kutup daireleriyle kutup noktaları arasında kalan yerlerde gerçekleşir Kutup Daireleri, gece veya gündüz sürelerinin 24 saati aştığı yerlerin sınırlarını oluşturur 10Komşu iki paralel arasındaki mesafe her yerde eşit olarak kabul edilir ve yaklaşık olarak 111 km’dir Bundan yararlanarak aynı boylam üzerinde yer alan iki nokta arasındaki mesafe kolayca hesaplanabilir Bunun için: •İki merkez arasındaki paralel farkı bulunur Aynı yarım küredeyseler büyük değerden küçüğü çıkarılır Farklı yarım küredeyseler iki değer toplanır •Bulunan fark sabit 111 sayısıyla çarpılır Böylece aralarındaki uzaklık km cinsinden bulunmuş olur Örnek: 39° kuzey paralelinde bulunan Ankara’dan kalkan bir uçak aynı meridyen üzerinde 8658 km güneye gitmiştir Ulaştığı enlemin derecesi kaçtır? 8658 : 111 = 78 Ankara’dan 78 paralel güneye gidersek 78-39 = 39° güney paraleli olur (Bugüne kadar çıkmış tek soru tipi) Enlemin etkileri ·İklimi ·Güneş ışınlarının geliş açısını ·Gölge boyunu ·Sıcaklık dağılışını ·Buharlaşmayı ·Yağış çeşidini ve rejimini ·Akarsu rejimini ·Toprak çeşidini ·Tarım ürünlerinin çeşitliliğini ·Kalıcı kar sınırının yüksekliğini ·Dünyanın dönüş hızını ·Deniz suyunun tuzluluk ve sıcaklığını ·Gece ile gündüz arasındakizaman farkını ·Yerleşme ve tarım faaliyetlerinin üst sınırın ·Yerleşme biçimini ·Nüfus dağılışını ·Sanayi faaliyetlerini ·Bitki örtüsünün çeşitliliğini, K-G yönünde geniş alan kaplayan ülkelerde iklim çeşitliliği fazla olduğundan bitki ve tarım ürünlerinin çeşitliliği de artar Özellikle iklim ve bitki çeşitliliği Ekvatoral ve Kutup kuşağı arasındaki geçiş özelliği taşıyan Orta kuşakta artmaktadır Ülkenin D-B doğrultusunda geniş alan kaplaması iklim çeşitliliğine neden olmadığı için bitki ve tarım ürünleri çeşitliliğine neden olmaz KYK’de görülen iklim ve bitki türlerinin benzeri GYK’de görüldüğü için iki yarımkürede uzanan alanlardan sadece birisi alınır 2 MERİDYEN - BOYLAM Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın, başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değerine boylam denir Boylam herhangi bir noktadan yerin merkezine çekilecek dikey bir çizgiyle başlangıç meridyeni arasındaki açıdır Derece (°), dakika (’) ve saniye (”) olarak ifade edilirBir yerin boylam derecesi verilirken Başlangıç meridyenine göre doğuda veya batı’da olduğu belirtilmelidir Örneğin Ankara, 32°53’doğu boylamındadır Boylam da pratikte meridyenle aynı anlamda kullanılır Meridyenlerin Özellikleri: 1Başlangıç meridyeni, İngiltere’de Londra yakınlarındaki Greenwich kasabasındaki aynı adla anılan gözlem evinden geçen meridyen yayı olarak kabul edilir 2Meridyenler K-G yönünde uzanırlar 3Greenwich’in doğusunda 180, batısında da 180 olmak üzere toplam 360 tane meridyen yayı vardırDoğusundakilere doğu meridyenleri, batısındakilere batı meridyenleri denir 4Meridyenlerin boyları (20 0045 km) birbirine eşittir 5İki meridyen arasındaki mesafe Ekvator üzerinde 111 km’dir Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe bu mesafe azalır ve bütün meridyenler kutup noktalarında birleşirler (0° 111 km,10° 109 km, 20° 104 km, 30° 96 km, 40° 85 km, 50° 71 km, 60° 55 km, 70° 38 km, 80° 19 km, 90° 0 km) 6Ekvator bir daire olduğu için iç açılar toplamı 360° dir Her dereceden bir meridyen yayı geçmektedir 7Meridyenlerin dereceleri başlangıç meridyeninden doğuya ve batıya doğru gittikçe artar 8Her meridyenin bir karşıtı (antimeridyen) vardır İkisi birlikte bir çember oluştururlar Bir meridyenin karşıt meridyenini bulmak için verilen meridyen 180’den çıkarılır Karşıt meridyen daima farklı yarım kürededir Örneğin 35° batı meridyenin karşıt meridyeni: 180–35=145° doğu meridyenidir Örneğin başlangıç meridyenin (0°) karşıtı, 180° meridyenidir İstanbul üzerinden geçen 29° doğu meridyeninin karşıtı 151° batı meridyenidir 9Bir meridyen üzerindeki tüm noktaların yerel saati aynıdır 10Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşünün 24 saat olmasından dolayı, komşu iki meridyen yayı arasındaki zaman farkı 4 dakikadır (24x60 = 1440 dak 1440/360 = 4 dak)