Çekimli Fiil Nedir? Çekimli Fiil Neye Denir? Çekimli Fiil Örnekleri Nelerdir?

**Prof. Dr. Sinsi** · 09-11-2012

Kip Ekleri

Türkçede kip ekleri iki grupta incelenir: haber kipi, dilek kipi

Haber kiplerinde zaman anlamı vardır, dilek kiplerinde zaman anlamı yoktur

Zaman anlamı taşıyan kiplere “haber” kipi denmesini şöyle açıklayabiliriz

Televizyonda haberleri izlerken spikerin ağzından “Tren kazasında üç kişi öldü

” (görülen geçmiş zaman), “Başbakan yarın yurda dönecek

” (gelecek zaman) gibilerinden cümleler duyarız

Bu cümlelerde seyirciye haber verme amacı vardır

Herhangi bir dilek, istek, rica anlamı yoktur

Seyirci, haberleri dinler, birtakım olaylardan haberdar olur

Haber spikeri seyirciden herhangi bir şey yapmasını istemez

İşte bu yüzden, zaman anlamı taşıyan kiplere “haber kipi” denmektedir

Haber kipi sözünü duyduğumuzda aklımıza “zaman” gelmelidir

Türkçede beş temel zaman vardır: geniş zaman, şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman ve gelecek zaman

Haber kipi dendiğinde, aklımıza bu beş temel zaman ve bu zamanları karşılayan ekler gelmelidir

Dilek kiplerinde zaman anlamı yoktur, gelecekle ilgili birtakım “tasarılar” vardır

Dilek kipinde emir, istek, gereklilik ve şart anlamları söz konusudur

Dilek kipinin kullanılış amacı, karşı tarafı haberdar etmek değildir

Cümleyi söyleyen kişi karşı taraftan bir şeyler ister, diler

Dilek kipiyle çekimlenmiş bir cümleyi duyan kişi hemen harekete geçer, bir şeyler yapar

Haber kipinde, dinleyen kişiler pasiftir, fakat dilek kipinde dinleyen kişiler aktiftir

“Hadi kahve içelim

” (istek kipi), “Bu kitabı okumalısın

” (gereklilik kipi) gibi dilek kipleriyle çekimlenmiş cümlelerde, söyleyen kişi karşısındakinden birtakım isteklerde bulunur

Karşı taraf bu cümleleri duyunca harekete geçer

A) HABER KİPİ EKLERİ

1

Geniş Zaman Kipi (–r, –ar, –er, –ır, –ir, –ur, –ür)
Sürekli tekrarlanan, alışkanlık haline gelen fiiller bu kiple karşılanır

Sabahları erken kalkarım

Konu bitimlerinde mutlaka test çözeriz

Geniş zaman kipinin olumsuz çekiminde kip eki “–r” düşer

“izlerim” iz–le–r–im → “izlemem” iz–le–me–m

Normal şartlarda “izlerim” fiilinin olumsuzunun “izlemerim” biçiminde olması düşünülür

Fakat böyle olmaz

Geniş zaman eki “–r” düşer

Ek düşmesine rağmen, fiildeki geniş zaman anlamı yok olmaz

Geniş zaman kipinin 2

ve 3

kişi olumsuz çekimlerinde, kip eki “–r”nin “–z”ye dönüştüğü görülür

“üşürsünüz” üşü–r–sünüz → “üşümezsiniz” üşü–me–z–siniz

Normal şartlarda “üşürsünüz” fiilinin olumsuzunun “üşümersiniz” biçiminde olması düşünülür

Fakat böyle olmaz

Geniş zaman eki “–r”, fiilin olumsuz çekiminde “–z”ye dönüşür

2

Şimdiki Zaman Kipi (–yor)
Başlamış ve sürmekte olan fiilleri anlatmak için bu kip kullanılır

Babam bahçedeki ağaçları buduyor

(“buda–” fiili başlamış ve halen sürüyor

)

Şimdiki zaman eki “–yor”, düz–geniş “a,e” ünlüleriyle biten fiillere geldiğinde, bu ünlüleri daraltarak “ı,i,u,ü” biçimlerine dönüştürür

Bu olaya “ünlü daralması” denir

çınla-yor → “çınlıyor” (ünlü daralması)
gizle–yor → “gizliyor” (ünlü daralması)

Şimdiki zaman eki “–yor”, ünsüzle biten fiillere geldiğinde araya “yardımcı ünlü” (ı,i,u,ü) girer

Bu olaya “ünlü türemesi” denir

kaç–yor → “kaç–ı–yor” (ünlü türemesi)
kes–yor → “kes–i–yor” (ünlü türemesi)

3

Görülen Geçmiş Zaman Kipi (–dı, –di, –du, –dü, –tı, –ti, –tu, –tü)
Geçmişte yapılan, kişinin tanık olduğu, gördüğü fiiller bu kiple karşılanır

Kişi tarafından görülmese bile, gerçekleştiği kesin olarak bilinen fiiller yine bu kiple karşılanır

Hakan Şükür, dünkü maçta iki gol attı

(Kişi, maçı stadyumda veya evinde izlemiş, gollerin atılışını görmüştür

)

4

Duyulan Geçmiş Zaman Kipi (–mış, –miş, –muş, –müş)
Geçmişte yapılan, kişinin tanık olmadığı, görmediği, başkasından duyup öğrendiği fiiller bu kiple karşılanır

Hakan Şükür dünkü maçta iki gol atmış

(Kişi, maçı stadyumda veya evinde izlememiş, Hakan Şükür’ün iki gol attığını kendisi görmemiş, başkasından duyup öğrenmiştir

)

5

Gelecek Zaman Kipi (–acak, –ecek)
Henüz gerçekleşmemiş, gelecekte yapılacak fiiller bu kiple karşılanır

Maaşımı çekince odun kömür alacağım

Eve ne zaman döneceksin?

Gelecek zaman eki “–acak, –ecek”, ünlüyle biten fiillere geldiğinde araya “y” kaynaştırma ünsüzü girer

Bu olaya “ünsüz türemesi” denir

anla–acak → “anla–y–acak” (ünsüz türemesi)
süsle–ecek → “süsle–y–ecek” (ünsüz türemesi)

B) DİLEK KİPİ EKLERİ

1

Emir Kipi
Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla bu kip kullanılır

Emir kipinin özel bir eki yoktur

Emir kipi kişi ekleriyle yapılır

Emir kipinin 1

tekil kişi ve 1

çoğul kişi çekimleri yoktur

Emir kipinin 2

tekil kişi çekimi eksiz yapılır

Söylediklerimi defterinize yazın

Çabuk dışarı çık!
Eşyaların hepsini yukarı taşısınlar

“sus-“ fiilini emir kipiyle çekimleyelim:
─ ─
sus susun / susunuz
sussun sussunlar

Kök ve gövde durumundaki fiilleri yalın biçimde kullanmak, emir kipinin 2

tekil kişisiyle çekimlemek anlamına gelir

Bu sebeple mastar durumundaki fiilleri yazarken, fiillerin sonuna mutlaka ya kısa çizgi (–) ya da “–mak, –mek” mastar eki getirilir

Mastar durumundaki fiillerin sonuna konulan kısa çizgi (–), fiildeki ünlünün kalın ya da ince olmasına göre “mak, mek” diye okunur

“git–” biçiminde yazılan bir fiili “gitmek” diye okuruz

Bu fiili “git” diye okumak yanlıştır

Çünkü “git” dediğimizde, fiili emir kipinin 2

tekil kişisiyle çekimlemiş oluruz

Mastar durumundaki “git–” fiilini, “git” diye okursak, “Sen git

” Anlamı ortaya çıkar ki, kastedilen bu değildir

Git– : mastar durumunda
gitmek: mastar durumunda
git : emir kipinin 2

tekil kişisiyle çekimlenmiş (“Sen git

” Anlamında)

2

İstek Kipi (–a, –e)
Yapılmasını istediğimiz fiilleri bu kiple karşılarız

Fiillere “-a, -e” eki getirilerek yapılır

Okul çıkışında Teknosa’ya gidelim

Şoför Bey, müsait yerde ineyim

“gül-“ fiilini istek kipiyle çekimleyelim:
güleyim gülelim
gülesin gülesiniz
güle güleler

İstek kipi eki “–a, -e”, ünlüyle biten fiillere geldiğinde araya “y” kaynaştırma ünsüzü girer

Taşı–a–lım → taşı–y–a–lım

3

Gereklilik Kipi (–malı, –meli)
Fiilin yapılması gerektiğini belirtmek için bu kip kullanılır

Fiillere “-malı, -meli” eki getirilerek yapılır

Taksitleri zamanında yatırmalısın

Gençlere daha hoşgörülü davranmalıyız

“çalış-“ fiilini gereklilik kipiyle çekimleyelim:
çalışmalıyım çalışmalıyız
çalışmalısın çalışmalısınız
çalışmalı çalışmalılar

4

Şart Kipi (–sa, –se)
Fiilin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtmek için bu kip kullanılır

Fiillere “-sa, -se” eki getirilerek yapılır

“düşün-“ fiilini şart kipiyle çekimleyelim:
düşünsem düşünsek
düşünsen düşünseniz
düşünse düşünseler

Şart kipi eki “–sa, –se”, birleşik cümlelerde ikinci yargının gerçekleşmesini bir koşula bağlar

Azıcık uyusam başımın ağrısı geçer

Şart kipi eki “–sa, –se”, kimi zaman istek, dilek, rica anlamlarında da kullanılabilir

Televizyonun sesini azıcık kıssan

Yarınki geziye siz de gelseniz

Bu akşam biraz erken uyusak

FİİLLERİN BİRLEŞİK ZAMANLI (KİPLİ) ÇEKİMİ
Fiillerin basit zamanlı çekimlerine “idi, imiş, ise” getirilerek yapılır

Basit zamanlı fiil: İçinde bir tane kip eki bulunan fiillere denir

Birleşik zamanlı fiil: İçinde iki tane kip eki bulunan fiillere denir

1

Hikâye Birleşik Zaman (idi)
Basit zamanlı fiillere “idi” getirilerek yapılır

Yürüyorum : şimdiki zaman
yürüyordum (yürüyor idim) : şimdiki zamanın hikâyesi

Az kalsın önümüzdeki kamyona çarpacaktık

Çocukken denizden korkardım

2

Rivayet Birleşik Zaman (imiş)
Basit zamanlı fiillere “imiş” getirilerek yapılır

Satacak : gelecek zaman
satacakmış (satacak imiş) : gelecek zamanın rivayeti

Niçin gelmediğini söyleyecekmiş

Dün bu saatlerde maç izliyormuş

3

Şart Birleşik Zaman (ise)
Basit zamanlı fiillere “ise” getirilerek yapılır

Gelirim : geniş zaman
gelirsem (gelir isem) : geniş zamanın şartı

Burada sıkıldıysan, başka bir yere gidebiliriz

Kemal’i görürsen, selamımı söyle

Sözcükte Yapı

Ekler

I

Yapım Ekleri

1

Addan Ad Yapan Ekler
2

Addan Fiil Yapan Ekler
3

Fiilden Fiil Yapan Ekler
4

Fiilden Ad Yapan Ekler

II

Çekim Ekleri

a) Ad Çekim Ekleri
1

İyelik Ekleri
2

Durum Ekleri
3

Çokluk Eki (-lar, -ler)

b) Fiil Çekim Ekleri
1

Kip Ekleri
2

Kişi Ekleri

Tags: sözcükte yapı dilbilgisi edebiyat ekler yapım ekleri yapım eki addan ad yapan ekler addan fiil yapan ekler fiilden fiil yapan ekler fiilden ad yapan ekler çekim ekleri çekim eki ad çekim ekleri iyelik ekleri durum ekleri çokluk eki fiil çekim ekleri kip ekleri kişi ekleri

bunu okuyan bunları da okuyor

* Kişi Ekleri
* Programsız Kilitlenen Explorer Açılış Sayfasını Değiştirme
* Kitap Özetleri
* Küreselleşme Sürecinde Türkiye Ekonomisi Bölüşüm, Birikim ve Büyüme
* “-gil” ve “-ler” Eklerinin Yazımı
* İyelik Ekleri
* Çekim Ekleri
* Fiilden Ad Yapan Ekler

09-11-2012	#2
Prof. Dr. Sinsi	Çekimli Fiil Nedir? Çekimli Fiil Neye Denir? Çekimli Fiil Örnekleri Nelerdir? Kip Ekleri Türkçede kip ekleri iki grupta incelenir: haber kipi, dilek kipi Haber kiplerinde zaman anlamı vardır, dilek kiplerinde zaman anlamı yoktur Zaman anlamı taşıyan kiplere “haber” kipi denmesini şöyle açıklayabiliriz Televizyonda haberleri izlerken spikerin ağzından “Tren kazasında üç kişi öldü” (görülen geçmiş zaman), “Başbakan yarın yurda dönecek” (gelecek zaman) gibilerinden cümleler duyarız Bu cümlelerde seyirciye haber verme amacı vardır Herhangi bir dilek, istek, rica anlamı yoktur Seyirci, haberleri dinler, birtakım olaylardan haberdar olur Haber spikeri seyirciden herhangi bir şey yapmasını istemez İşte bu yüzden, zaman anlamı taşıyan kiplere “haber kipi” denmektedir Haber kipi sözünü duyduğumuzda aklımıza “zaman” gelmelidir Türkçede beş temel zaman vardır: geniş zaman, şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman ve gelecek zaman Haber kipi dendiğinde, aklımıza bu beş temel zaman ve bu zamanları karşılayan ekler gelmelidir Dilek kiplerinde zaman anlamı yoktur, gelecekle ilgili birtakım “tasarılar” vardır Dilek kipinde emir, istek, gereklilik ve şart anlamları söz konusudur Dilek kipinin kullanılış amacı, karşı tarafı haberdar etmek değildir Cümleyi söyleyen kişi karşı taraftan bir şeyler ister, diler Dilek kipiyle çekimlenmiş bir cümleyi duyan kişi hemen harekete geçer, bir şeyler yapar Haber kipinde, dinleyen kişiler pasiftir, fakat dilek kipinde dinleyen kişiler aktiftir “Hadi kahve içelim” (istek kipi), “Bu kitabı okumalısın” (gereklilik kipi) gibi dilek kipleriyle çekimlenmiş cümlelerde, söyleyen kişi karşısındakinden birtakım isteklerde bulunur Karşı taraf bu cümleleri duyunca harekete geçer A) HABER KİPİ EKLERİ 1 Geniş Zaman Kipi (–r, –ar, –er, –ır, –ir, –ur, –ür) Sürekli tekrarlanan, alışkanlık haline gelen fiiller bu kiple karşılanır Sabahları erken kalkarım Konu bitimlerinde mutlaka test çözeriz Geniş zaman kipinin olumsuz çekiminde kip eki “–r” düşer “izlerim” iz–le–r–im → “izlemem” iz–le–me–m Normal şartlarda “izlerim” fiilinin olumsuzunun “izlemerim” biçiminde olması düşünülür Fakat böyle olmaz Geniş zaman eki “–r” düşer Ek düşmesine rağmen, fiildeki geniş zaman anlamı yok olmaz Geniş zaman kipinin 2 ve 3 kişi olumsuz çekimlerinde, kip eki “–r”nin “–z”ye dönüştüğü görülür “üşürsünüz” üşü–r–sünüz → “üşümezsiniz” üşü–me–z–siniz Normal şartlarda “üşürsünüz” fiilinin olumsuzunun “üşümersiniz” biçiminde olması düşünülür Fakat böyle olmaz Geniş zaman eki “–r”, fiilin olumsuz çekiminde “–z”ye dönüşür 2 Şimdiki Zaman Kipi (–yor) Başlamış ve sürmekte olan fiilleri anlatmak için bu kip kullanılır Babam bahçedeki ağaçları buduyor (“buda–” fiili başlamış ve halen sürüyor) Şimdiki zaman eki “–yor”, düz–geniş “a,e” ünlüleriyle biten fiillere geldiğinde, bu ünlüleri daraltarak “ı,i,u,ü” biçimlerine dönüştürür Bu olaya “ünlü daralması” denir çınla-yor → “çınlıyor” (ünlü daralması) gizle–yor → “gizliyor” (ünlü daralması) Şimdiki zaman eki “–yor”, ünsüzle biten fiillere geldiğinde araya “yardımcı ünlü” (ı,i,u,ü) girer Bu olaya “ünlü türemesi” denir kaç–yor → “kaç–ı–yor” (ünlü türemesi) kes–yor → “kes–i–yor” (ünlü türemesi) 3 Görülen Geçmiş Zaman Kipi (–dı, –di, –du, –dü, –tı, –ti, –tu, –tü) Geçmişte yapılan, kişinin tanık olduğu, gördüğü fiiller bu kiple karşılanır Kişi tarafından görülmese bile, gerçekleştiği kesin olarak bilinen fiiller yine bu kiple karşılanır Hakan Şükür, dünkü maçta iki gol attı (Kişi, maçı stadyumda veya evinde izlemiş, gollerin atılışını görmüştür) 4 Duyulan Geçmiş Zaman Kipi (–mış, –miş, –muş, –müş) Geçmişte yapılan, kişinin tanık olmadığı, görmediği, başkasından duyup öğrendiği fiiller bu kiple karşılanır Hakan Şükür dünkü maçta iki gol atmış (Kişi, maçı stadyumda veya evinde izlememiş, Hakan Şükür’ün iki gol attığını kendisi görmemiş, başkasından duyup öğrenmiştir) 5 Gelecek Zaman Kipi (–acak, –ecek) Henüz gerçekleşmemiş, gelecekte yapılacak fiiller bu kiple karşılanır Maaşımı çekince odun kömür alacağım Eve ne zaman döneceksin? Gelecek zaman eki “–acak, –ecek”, ünlüyle biten fiillere geldiğinde araya “y” kaynaştırma ünsüzü girer Bu olaya “ünsüz türemesi” denir anla–acak → “anla–y–acak” (ünsüz türemesi) süsle–ecek → “süsle–y–ecek” (ünsüz türemesi) B) DİLEK KİPİ EKLERİ 1 Emir Kipi Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla bu kip kullanılır Emir kipinin özel bir eki yoktur Emir kipi kişi ekleriyle yapılır Emir kipinin 1 tekil kişi ve 1 çoğul kişi çekimleri yoktur Emir kipinin 2 tekil kişi çekimi eksiz yapılır Söylediklerimi defterinize yazın Çabuk dışarı çık! Eşyaların hepsini yukarı taşısınlar “sus-“ fiilini emir kipiyle çekimleyelim: ─ ─ sus susun / susunuz sussun sussunlar Kök ve gövde durumundaki fiilleri yalın biçimde kullanmak, emir kipinin 2 tekil kişisiyle çekimlemek anlamına gelir Bu sebeple mastar durumundaki fiilleri yazarken, fiillerin sonuna mutlaka ya kısa çizgi (–) ya da “–mak, –mek” mastar eki getirilir Mastar durumundaki fiillerin sonuna konulan kısa çizgi (–), fiildeki ünlünün kalın ya da ince olmasına göre “mak, mek” diye okunur “git–” biçiminde yazılan bir fiili “gitmek” diye okuruz Bu fiili “git” diye okumak yanlıştır Çünkü “git” dediğimizde, fiili emir kipinin 2 tekil kişisiyle çekimlemiş oluruz Mastar durumundaki “git–” fiilini, “git” diye okursak, “Sen git” Anlamı ortaya çıkar ki, kastedilen bu değildir Git– : mastar durumunda gitmek: mastar durumunda git : emir kipinin 2 tekil kişisiyle çekimlenmiş (“Sen git” Anlamında) 2 İstek Kipi (–a, –e) Yapılmasını istediğimiz fiilleri bu kiple karşılarız Fiillere “-a, -e” eki getirilerek yapılır Okul çıkışında Teknosa’ya gidelim Şoför Bey, müsait yerde ineyim “gül-“ fiilini istek kipiyle çekimleyelim: güleyim gülelim gülesin gülesiniz güle güleler İstek kipi eki “–a, -e”, ünlüyle biten fiillere geldiğinde araya “y” kaynaştırma ünsüzü girer Taşı–a–lım → taşı–y–a–lım 3 Gereklilik Kipi (–malı, –meli) Fiilin yapılması gerektiğini belirtmek için bu kip kullanılır Fiillere “-malı, -meli” eki getirilerek yapılır Taksitleri zamanında yatırmalısın Gençlere daha hoşgörülü davranmalıyız “çalış-“ fiilini gereklilik kipiyle çekimleyelim: çalışmalıyım çalışmalıyız çalışmalısın çalışmalısınız çalışmalı çalışmalılar 4 Şart Kipi (–sa, –se) Fiilin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtmek için bu kip kullanılır Fiillere “-sa, -se” eki getirilerek yapılır “düşün-“ fiilini şart kipiyle çekimleyelim: düşünsem düşünsek düşünsen düşünseniz düşünse düşünseler Şart kipi eki “–sa, –se”, birleşik cümlelerde ikinci yargının gerçekleşmesini bir koşula bağlar Azıcık uyusam başımın ağrısı geçer Şart kipi eki “–sa, –se”, kimi zaman istek, dilek, rica anlamlarında da kullanılabilir Televizyonun sesini azıcık kıssan Yarınki geziye siz de gelseniz Bu akşam biraz erken uyusak FİİLLERİN BİRLEŞİK ZAMANLI (KİPLİ) ÇEKİMİ Fiillerin basit zamanlı çekimlerine “idi, imiş, ise” getirilerek yapılır Basit zamanlı fiil: İçinde bir tane kip eki bulunan fiillere denir Birleşik zamanlı fiil: İçinde iki tane kip eki bulunan fiillere denir 1 Hikâye Birleşik Zaman (idi) Basit zamanlı fiillere “idi” getirilerek yapılır Yürüyorum : şimdiki zaman yürüyordum (yürüyor idim) : şimdiki zamanın hikâyesi Az kalsın önümüzdeki kamyona çarpacaktık Çocukken denizden korkardım 2 Rivayet Birleşik Zaman (imiş) Basit zamanlı fiillere “imiş” getirilerek yapılır Satacak : gelecek zaman satacakmış (satacak imiş) : gelecek zamanın rivayeti Niçin gelmediğini söyleyecekmiş Dün bu saatlerde maç izliyormuş 3 Şart Birleşik Zaman (ise) Basit zamanlı fiillere “ise” getirilerek yapılır Gelirim : geniş zaman gelirsem (gelir isem) : geniş zamanın şartı Burada sıkıldıysan, başka bir yere gidebiliriz Kemal’i görürsen, selamımı söyle Sözcükte Yapı Ekler I Yapım Ekleri 1 Addan Ad Yapan Ekler 2 Addan Fiil Yapan Ekler 3 Fiilden Fiil Yapan Ekler 4 Fiilden Ad Yapan Ekler II Çekim Ekleri a) Ad Çekim Ekleri 1 İyelik Ekleri 2 Durum Ekleri 3 Çokluk Eki (-lar, -ler) b) Fiil Çekim Ekleri 1 Kip Ekleri 2 Kişi Ekleri Tags: sözcükte yapı dilbilgisi edebiyat ekler yapım ekleri yapım eki addan ad yapan ekler addan fiil yapan ekler fiilden fiil yapan ekler fiilden ad yapan ekler çekim ekleri çekim eki ad çekim ekleri iyelik ekleri durum ekleri çokluk eki fiil çekim ekleri kip ekleri kişi ekleri bunu okuyan bunları da okuyor * Kişi Ekleri * Programsız Kilitlenen Explorer Açılış Sayfasını Değiştirme * Kitap Özetleri * Küreselleşme Sürecinde Türkiye Ekonomisi Bölüşüm, Birikim ve Büyüme * “-gil” ve “-ler” Eklerinin Yazımı * İyelik Ekleri * Çekim Ekleri * Fiilden Ad Yapan Ekler