09-11-2012
|
#4
|
|
Prof. Dr. Sinsi
|
Çekimli Fiil Nedir? Çekimli Fiil Neye Denir? Çekimli Fiil Örnekleri Nelerdir?
Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine denir Bir çekimde kip mutlaka bulunur, ancak şahıs bazen bulunmayabilir Çekimin daha iyi anlaşılabilmesi için “kip, zaman, şahıs” kavramlarının bilinmesi gerekir
Fillerde Kip
Eylemlerin bir hareketi, oluşu, durumu ortaya koyuşu farklı şekillerde olur Bazen bunlar bir başkasına haber verme şeklinde aktarılır, bazen bir koşula bağlanır, bazen istenen bir durum anlatılır Buna fiilin kipi denir
Türkçe’de kipler iki grupta incelenir Bunlar haber kipleri ve dilek kipleridir
1 Haber (Bildirme) Kipleri
Fiilin çekiminde kesin bir zaman ifadesi varsa, fiil haber kipindedir Biz bunu fiilin çekimini adlandırırken açıklarız aslında Örneğin; “gelecek” fiilinin çekimini söylerken “gelecek zamanla çekimlenmiş” deriz İşte çekimi adlandırırken “zaman” ifadesini kullanıyorsak fiilin kipi “haber kipi”dir
Bu kipin beş çekimi vardır Bunları çekimleriyle birlikte gösterelim
a Bilinen Geçmiş Zaman (-di’li)
Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösterir
I Tekil Şahıs al - dı - m
II Tekil Şahıs al - dı - n
III Tekil Şahıs al - dı
I Çoğul Şahıs al - dı - k
II Çoğul Şahıs al - dı - nız
III Çoğul Şahıs al - dı - lar
fiil kip eki şahıs eki
Görüldüğü gibi fiiller altı şahsa göre çekimlenir Bundan sonraki çekimlerimizde sadece örnekleri yazacağız; şahıs sırasını siz bu örneğe göre belirleyin
b Öğrenilen Geçmiş Zaman
Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde ifade eden çekimdir
al - mış - ım al - mış - ız
al - mış - sın al - mış - sınız
al - mış al - mış - lar
“-miş” eki her zaman başkasından duyulma anlamı taşımayabilir
“Elin kanamış, ne yaptın yine?”
cümlesinde “-mış” eki görülen bir durumu anlatmaktadır
“Sıcak sobanın başında uyuyakalmışım”
cümlesinde ise sonradan farkına varılan bir durum anlatılmaktadır
c Şimdiki Zaman
Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir
Çalış - (ı)yor - um Çalış - (ı)yor - uz
Çalış - (ı)yor - sun Çalış - (ı)yor - sunuz
Çalış - (ı)yor Çalış - (ı)yor - lar
Parantez içinde gösterilen ses, ünlüyle biten fiillerde görülmez: “uyu - yor”
Fiile şimdiki zaman anlamı veren, hatta “-yor” ekinden daha kesin bir biçimde “işin üzerinde olma” anlamını veren bir diğer ek de “-makta, -mekte” ekidir Mastar ekiyle “-de” hal ekinin kaynaşmasından oluşan bu ek günümüzde tamamen şimdiki zaman anlamı veriyor
Gel - mekte - y - im
Gel - mekte - sin
Gel - mekte
Gel - mekte - y - iz
Gel - mekte - siniz
Gel - mekte - ler
Hatta bazı kullanımlarda bu ekin “-mada, -mede” şekillerine dönüştüğü görülür
“Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer”
dizesinde altı çizili fiiller bu şekilde çekimlenmiştir
d Gelecek Zaman
Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eder
Sor - acak - ım (soracağım)
Sor - acak - sın
Sor - acak
Sor - acak - ız (soracağız)
Sor - acak - sınız
Sor - acak - lar
e Geniş Zaman
Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösterir
Koş - ar - ım
Koş - ar - sın
Koş - ar
Koş - ar - ız
Koş - ar - sınız
Koş - ar - lar
2 Dilek (isteme) Kipleri
Bu kiplerde zaman anlamı yoktur Örneğin; “gitmeliyim” sözünde bu işin ne zaman yapılacağı değil, gitmenin arzu edildiği anlatılmak isteniyor Dilek kiplerinin dört çekimi bulunuyor
a Gereklilik Kipi
Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir Bazen cümleye ihtimal anlamı da katabilir Ancak daha çok zorunluluk bildirir
Sor - malı - y - ım
Sor - malı - sın
Sor - malı
Sor - malı - y - ız
Sor - malı - sınız
Sor - malı - lar
“Bu yazıyı iki saatte bitirmeliyim” cümlesinde gereklilik,
“Şimdiye dek eve gelmiş olmalı” cümlesinde ihitimal anlamı verir
b Şart Kipi (Dilek- Koşul)
Bazı cümlelerde dilek, bazılarında koşul anlamı katan fiil çekimidir
Bul - sa - m
Bul - sa - n
Bul - sa
Bul - sa - k
Bul - sa - nız
Bul - sa - lar
“Şu okul bir bitse de rahatlasak” cümlesinde istek,
“Kapıyı açsa beni görecekti” cümlesinde koşul anlamı verir
c İstek Kipi
Eskiden çok kullanılan ancak günümüzde oldukça sınırlı bir kullanım alanı bulunan fiil kipidir “-a, -e” eki kullanılarak yapılır
Bil - e - y - im (-eyim)
Bil - e - sin
Bil - e
Bil - e - lim
Bil - e - siniz
Bil - e - ler
Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır
“Son yazdığım şiiri getireyim”
“Anlat da neler olduğunu, biz de bilelim”
cümlelerinde bu kipi görüyoruz
d Emir Kipi
Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildiren çekimdir Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur Emir kipinin çekimi şahıs ekleri ile yapılır
gel gel - in (gel - iniz)
gel - sin gel - sin - ler
Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur
“Yarın bize biraz erken gel”
“Çıkın odadan hepiniz”
cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir
Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk
Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce “-ma, -me” olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır
Koş - tum ® Koş - ma - dı - m
Gel - miş - sin ® Gel - me - miş - sin
Bırak - acak ® Bırak - ma - y - acak
Sor - malı - y - ım ® Sor - ma - malı - y - ım
Olumsuz çekimde tek özel durum, geniş zamanın çekiminde görülür
Bunda olumsuzluk eki, zaman eki ve şahıs eki tamamen kaynaşmış durumdadır
Bil - ir - im
Bil - ir - sin
Bil - ir
Bil - ir - iz
Bil - ir - sin - iz
Bil - ir - ler
Bil - mem
Bil - mezsin
Bil - mez
Bil - meyiz
Bil - mezsiniz
Bil - mezler
Fiil Çekiminde Soru
Fiil çekiminin soru şekli “mı, mi” ile yapılır Buna soru eki diyenler olduğu gibi soru edatı diyenler de vardır Fiil çekiminde “mi” bazen kip ekiyle şahıs eki arasında, bazen şahıs ekinden sonra gelir
Geldin
Gelmişiz
Geliyorsun
Gelmeliyim
Gitsek
Gideyim
Geldin mi?
Gelmiş miyiz?
Geliyor musun?
Gelmeli miyim?
Gitsek mi?
Gideyim mi?
yukarıdaki çekimlerde şahıs ekinden sonra diğerlerinde kip ve şahıs ekleri arasına girmiştir
|
|
|
|