|
Prof. Dr. Sinsi
|
Pusulayı Ençok Hangi Meslek Kullanır? Pusulayı Kullanan Meslekler Hangileridir?
HARİTA NEDİR ?
Yeryüzünün belli bir parçasının coğrafi özelliklerini, belli ölçekler kullanarak matematiksel olarak küçültüp, üzerine özel işaretler ekleyerek düz bir yüzey üzerine çizilmesi ile elde edilen grafiksel gösterime harita adı verilmektedir
Yapılış amaçlarına göre deniz haritaları, hidrografi haritaları, hava haritaları, jeolojik haritalar gibi bir çok çeşidi bulunmaktadır Doğa insanları tarafından kullanılan haritalar, yeryüzü özelliklerini gösteren, bir takım eş yükselti eğrileri ve işaretler yardımı ile içinde bulunulan arazi parçasının doğal yapısını tanımamıza yardımcı olacak şekilde hazırlanmış topografik haritalardır
HARİTALARIN HAZIRLANMASI
Bir haritanın hazırlanması, haritası çıkartılacak bölge üzerinde yapılan çeşitli ölçüm ve araştırmalara dayanmaktadır Harita, plan ya da kroki çıkartılması işi ile uğraşan bilime Kartografya ( Haritacılık ) denmektedir
Son yıllarda haritacılık çalışmaları daha çok hava fotoğraflarına dayalı olarak yürütülmektedir Optik alandaki gelişmeler, elektronik uzaklık ölçüm aletleri, GPS ve bilgisayar kullanımı da hazırlanan haritaların güvenilirliğini artırıcı etki yapmıştır
ÖLÇEK NEDİR ?
Harita yapılırken ilk iş, haritası yapılacak bölgenin gerçeğe göre ne oranda küçültüleceğine karar vermektir Bu iş için belirlenen orana ölçek denir Özetle, harita üzerindeki uzaklık ile doğadaki gerçek uzaklık arasındaki oran, haritanın ölçeğidir
Her haritanın mutlaka bir ölçeği bulunur Bu ölçek haritanın altında yazılıdır Harita ölçeği genellikle kesirli ya da oranlı bir rakam olarak belirtilmektedir 1 / 100000 ya da 1 : 100000 gibi Kesirli ya da oranlı ölçeklerin yanı sıra, grafik ölçek olarak adlandırılan, bir doğru parçası üzerinde bölümlere ayrılmış şekilde gösterilen ölçekler de bulunmaktadır
Kesirli ya da oranlı ölçeklerde, kesrin paydası büyüdükçe, haritanın gösterdiği ayrıntı azalır Farklı bir söyleyişle kesrinin paydası küçük olan haritalar daha fazla ayrıntıya sahiptirler
Örneğin, 1 / 100000 ölçekli bir haritanın anlamı, harita üzerindeki 1 santimetrenin gerçekte 100000 santimetre ( 1000 m ) olduğudur 1 / 50000 ölçekli bir haritada ise, 1 cm = 50000 cm ( 500 m ) dir Özetle daha ayrıntılı bir harita istiyorsak, paydasında yazan rakamı daha küçük bir harita tercih etmemiz gerekecektir
Dağcılar ya da doğa ile uğraşan insanlar tarafından tercih edilen haritalar, 1 / 50000 veya 1 / 25000 ölçekli haritalardır Bu tür haritalarda doğada bizlere lazım olabilecek bir çok ayrıntıyı bulabiliriz Özel olarak hazırlanan orienteering haritaları ise, 1 / 15000 veya 1 / 10000 ölçekli olmakta ve daha çok ayrıntıyı barındırmaktadır Örneğin arazi üzerindeki bir dikenli tel bile bu haritalarda belirtilmektedir
Burada karıştırılan ve genellikle yanlış kullanılan bir kavrama da kısaca yer vermek istiyorum Paydasında yazan rakam küçük olan bir harita, "küçük ölçekli" bir harita değildir Tersine büyük ölçekli bir haritadır Paydasında yazan rakamın küçük olmasına bakarak haritayı küçük ölçekli olarak adlandırmak yanlış bir tanımlamadır Çünkü paydada yazan rakam, küçüldükçe aslında haritanın ölçeği büyümektedir
NEREDEN HARİTA SATIN ALABİLİRİZ ?
Ülkemizde Cumhuriyet sonrası 1925 yılında kurulan Harita Genel Müdürlüğü, ülke çapında harita hazırlanması işi ile uğraşmaktadır MSB'na bağlı askeri bir birim olarak çalışan bu kurum, 1983 yılında Harita Genel Komutanlığı adını alarak çalışmalarını sürdürmektedir Komutanlığın karargahı ve harita satış yeri Cebeci / Ankara adresindedir
Bu kurumun yanı sıra, Köy Hizmetleri, Orman Genel Müdürlüğü, MTA, DSİ gibi kurumlar da kendi alanlarında haritalar üretmekte ve hatta satışa da sunmaktadırlar Harita Genel Komutanlığı'nın hazırlayıp satışa sunduğu bir çok harita bulunmaktadır Bu haritalar içersinde satışına izin verilen, ölçeğinin paydası en küçük topografik harita ( en büyük ölçekli harita ) 1973 yılı yapımı olup, 1 / 250000 ölçeğe sahiptir Bu ölçekteki bir Türkiye haritası, 46 x 53 cm ebadında toplam 71 paftadan oluşmaktadır Bir paftasının bugünkü fiyatı 5500000 liradır ( yaklaşık 8 $ )
Satışına izin verilmeyen ve "Hizmete Özel" statüsünde yer alan 1 / 25000 ölçekli Türkiye haritası ise 51 x 69 cm ebadında yaklaşık 7000 paftadan meydana gelmektedir
HARİTA ÜZERİNDE KULLANILAN İŞARETLER
Kullanıcıların haritayı daha kolay anlayabilmesi için harita üzerinde bir takım semboller ve işaretler kullanılmaktadır Bunların tümüne Konvansiyonel işaretler adı verilmektedir Bu semboller uluslar arası bir harita dilinin oluşturulabilmesi amacı ile standartlaştırılmaya çalışılmaktadır
Bütün haritaların altında ya da yanında bu sembollerin açıklamaları bulunmaktadır Bu bakımdan bunları ezberlemeye gerek yoktur Ancak, bazı çok kullanılan işaretleri tanımak harita okuma sırasında sürat ve kolaylık getirecektir
HARİTA YORUMLAMA
Topografik bir haritaya baktığınızda, sadece haritaya bakarak bölgeyi kafanızda canlandırabiliyorsanız, ya da başka bir değişle haritaya bakarak arazinin yapısını kafanızda üç boyutlu olarak oluşturabiliyorsanız, haritayı yorumlama yeteneğiniz var demektir Harita yorumlama yeteneği, zaman içinde geliştirilebilecek bir özellik olup, doğada yön bulma konusunda pratik bir beceri ve doğru tahmin olanağı yaratmasının yanı sıra doğada daha iyi ve doğru rota seçimi yapmamızı da sağlayacaktır
Haritayı yorumlayabilmek için, harita üzerinde bulunan eş yükselti çizgilerini kullanırız Bunlar harita üzerinde eşit yükseklikteki noktaları birleştiren kontur çizgileridir Genellikle kahverenginde çizilirler ve beş çizgide bir daha koyu olurlar Belirli aralıklarla, bu çizgilerin yükseklikleri üzerlerine yazılır Bir dağa baktığımızı düşünelim, eş yükselti çizgilerinin şekli dağın şeklini bize gösterirken, çizgilerin yoğunluğu ise eğim hakkında bilgi verir
Topografik bir haritayı incelediğimizde, hafif eğim, dik eğim, çukur, uçurum, tepe, vadi, sırt, boyun, zirve, çöküntü alan, dere yatağı gibi sık karşılaştığımız arazi yapılarını hemen tanıyabilmek harita yorumlamanın püf noktalarıdır ( Elimizde harita olmadığı için bu yapıların tanıtımına şimdilik girmiyorum )
HARİTAYI YÖNÜNE KOYMAK
Bir topografik haritayı yorumlayabilmek için, ilk önce harita üzerindeki ayrıntılar ile, arazi üzerindeki ayrıntıların birbirine uydurulması gerekmektedir Bunu yapmaksak haritayı okumakta güçlük çekeriz Özetle harita yorumlamanın ilk adımı, haritayı yönüne koyma ile başlar Haritayı yönüne koymak, harita yatay konumda iken haritanın kuzeyi ile gerçek kuzeyi çakıştırmak demektir Böylece haritadaki şekiller, arazi ile birebir eşleşmiş olur
Haritayı yönüne koymak için en uygun yol pusula kullanmaktır Ancak pusulamız yoksa, arazideki bir takım özellikler kullanılarak da harita yönüne koyulabilir
PUSULA KULLANARAK HARİTAYI YÖNÜNE KOYMAK
1- Haritanızı düz bir zemin üzerine yatay olarak yerleştirin
2- Pusulanızı haritanın üzerine bırakın ve bir elinizle kıpırdamaması için hafifçe tutun
3- Pusula ibresi kuzey ucu ile, haritanızın kuzey - güney çizgileri ( boylam çizgileri ) birbirine teğet olana kadar, pusulanızı kıpırdatmaksızın haritanızı yavaşça çevirin
4- İstenilen konum elde edildiği anda, haritanız yönüne koyulmuş demektir
ARAZİDEN YARARLANARAK HARİTAYI YÖNÜNE KOYMAK
Pusulanız yok, ancak farklı yöntemlerle yönleri belirleyebiliyorsanız, kuzeyi belirleyin ve haritanızın kuzeyini ( Bir haritanın üst tarafı her zaman kuzey yönünü gösterir ) belirlediğiniz kuzeye doğru çevirin Haritanız yönüne koyulmuş olur Eğer yönleri belirleyemiyorsanız, izleyebileceğiniz iki yol vardır
1- Haritada gördüğünüz karayolu, demiryolu, telefon hattı, enerji hattı, gibi düz çizgi ile belirtilen bir işaretten yaralanabilirsiniz Haritada gördüğünüz bu hattı arazide bulup, haritayı buna paralel konuma getirirseniz işlem kabaca tamamdır
2- Böyle bir hat yoksa o zaman arazideki gördüğünüz ve bildiğiniz bir noktayı kullanabilirsiniz Ancak bu yöntemi kullanabilmek için harita üzerinde hangi noktada bulunduğunuzu da biliyor olmamız gerekir
a) Bulunduğunuz nokta ile belirlediğiniz noktayı harita üzerinde bir çizgi ile birleştirin
b) Sonra bu çizgi, arazide belirlediğiniz noktayı gösterene kadar haritayı döndürün
c) Haritada bulunduğunuz nokta - Haritada belirlediğiniz nokta - Belirlediğiniz noktanın arazideki görüntüsü aynı hat üzerinde ise kabaca harita yönüne koyulmuş demektir
HARİTADA UZAKLIK HESAPLAMAK
Bunun için bir cetvele ihtiyacımız vardır Çoğu pusulanın kenarında bu iş için kullanabileceğimiz bir cetvel bulunmaktadır Arasındaki uzaklığı hesaplamak istediğimiz iki nokta arası cetvelle ölçülür Bulunan rakam harita ölçeği ile kıyaslanarak uzaklık hesaplanır Örneğin, harita üzerinde arasındaki uzaklığı hesaplayacağınız iki nokta belirleyin Bunlara A ve B noktaları diyelim A ve B noktaları arasına cetvelinizi yerleştirerek düz bir çizgi çizin Daha sonra bu çizginin uzunluğunu ölçün AB arasının 7 cm olduğunu varsayalım Haritanızın ölçeği 1 / 50000 ise, 1 cm = 500 mdir AB arası 7 cm olduğuna göre, AB = (7 x 500) = 3500 m bulunur
Haritanızın ölçeği, 1 / 25000 olsaydı aynı uzaklık 7 x 250 = 1750 m olacaktı Burada dikkat edilmesi gereken şey hesaplanan uzaklığın, kuş uçuşu olarak hesaplandığıdır Eğer haritada çizdiğimiz çizgi üzerinde düz olarak ilerlememize bir engel yoksa, sorun yoktur ölçülen uzaklık yürünecek uzaklıkla aynıdır
Aksi durumlarda ( doğada genellikle aksi durum geçerlidir ) bu yöntemle hesaplanan uzaklık bize sadece bir fikir verebilir Arazi koşullarında kuş uçuşu gidilmediği durumlarda uzaklığın doğru olarak hesaplanabilmesi için bir takım farklı yöntemler kullanılmaktadır Bu yöntemlerden kısaca bahsedeceğim
1) İP SERME YÖNTEMİ
Haritada iki köy arasındaki kıvrılarak giden bir yolun uzunluğunu hesaplamak istediğimizde, harita üzerinde iki köyü birleştiren yolun üzerine, yol ile birebir örtüşecek şekilde ince bir ip serilir Sonra bu ip açılıp ölçülür ve bulunan değer harita ölçeği ile kıyaslanarak gerçek uzunluk hesaplanır
2) PENÇE İLE HESAPLAMA
"Pençe" tabir edilen ve bu iş için üretilmiş özel bir alet bulunmaktadır Aletin özelliği, geniş ve dar aralıklardan oluşmasıdır Kıvrılarak giden yol pençe ile ölçülür ve kaç tane geniş aralık, kaç tane dar aralık geldiği hesaplanır Geniş ve dar aralıkların kaç santime karşılık geldikleri bellidir Buna göre uzaklık değeri bulunur ve harita ölçeği ile kıyaslanarak gerçek uzunluk hesaplanır
HARİTANIZA BAKARAK KOORDİNATLARINIZI HESAPLAYABİLİRSİNİZ
Doğada kaybolduğunuzu ya da bir kaza geçirdiğinizi varsayalım Telsiz ya da cep telefonu aracılığı ile yarım ekiplerine ulaşabilirsiniz Ancak yardım ekiplerinin size ulaşabilmesi için onlara nerede bulunduğunuzu tam olarak anlatabilmeniz gerekir Çeşitli şekillerde bulunduğunuz yeri tarif edebilirsiniz ama aslında bunun en sağlıklı yolu, bulunduğunuz noktanın koordinatları onlara verebilmektir GPS sahibi iseniz bu çok kolaydır
Koordinatlarınızı hemen görebilirsiniz Değilseniz üzülmeyin haritanıza bakarak da koordinatlarınızı hesaplayabilirsiniz
Harita üzerinde bulunduğumuz noktayı rakamsal olarak belirleyebilmek için kareleme yöntemi kullanılır Haritalar, haritayı doğu-batı ve kuzey-güney ( grid çizgileri ) doğrultularda kesen çizgilerle karelenmiştir Her çizginin bir numarası bulunur Bu numaraları kullanarak yerimizi tarif ederiz ( Burada bir dip not olarak şu bilgiyi vermekte yarar var, her haritada ölçek ne olursa olsun, her bir kare = 1 km2 dir )
KARELEME YÖNTEMİ NEDİR ?
İzlenecek yöntem şu şekildedir Önce harita üzerinde bulunduğumuz noktayı işaretleriz Daha sonra bu noktanın haritanın hangi karesine denk geldiğine bakarız Bulunduğumuz noktanın 38 yatay, 50 dikey çizgilerinin kesişerek oluşturduğu bir kare içinde olduğunu varsayalım Kareleme yöntemi, bu karenin hem yatay hem dikey çizgisinin 10 eşit parçaya bölünmesi esasına dayanır 1 / 50000 ölçekli bir haritada çalışıyorsak bölme aralıkları 2 mm 1 / 25000 ölçekli bir haritada çalışıyorsak bölme aralıkları 4 mm dir
Daha sonra harita üzerinde bulunduğumuz noktadan yatay ve dikey çizgilere dik gelecek şekilde birer çizgi çekeriz Çektiğimiz çizgiler, 10'a böldüğümüz alanlarda hangi rakama karşılık geliyorsa bu rakamları kullanırız Bu rakamların yatay çizgide 9, dikey çizgide 7 olduğunu düşünelim 9 ve 7 rakamı oluşturacağımız 6 haneli koordinat değerimizin üçüncü ve sonuncu rakamlarını oluşturacaktır
Koordinatımızı belirleyebilmek için, kareyi oluşturan rakamları önce yatay çizgi değeri, sonra dikey çizgi değeri gelecek şekilde arka arkaya yazarız ve 3850 rakamını elde ederiz Üçüncü rakam olarak belirlediğimiz 9 ve sonuncu rakam olarak belirlediğimiz 7 rakamını da yerlerine koyarsak, 389507 rakamını elde ederiz Bu 6 haneli rakam, bizim harita üzerinde bulunduğumuz noktanın koordinatıdır Bu koordinatları verdiğimizde bizi arayanlar elleri ile koymuş gibi bulabilirler
PUSULAMIZIN ROAMERİNİ KULLANARAK KOORDİNAT HESAPLAMAK
Eğer roameri bulunan bir pusula kullanıyorsak ( şekil 2 deki pusula gibi ) koordinatlarımızı hesaplayabilmek daha kolaydır Çünkü bu durumda, yatay ve dikey çizgileri 10 eşit parçaya bölmek gibi bir işlem yapmamıza gerek yoktur Pusulanın roameri, bu işlemi basit bir şekilde yapabilmemiz için çeşitli bölünümlere sahiptir Pusula üzerinde 1 / 50000 ve 1 / 25000 ölçekli haritalarda kullanılmak üzere iki roamer bulunmaktadır Haritamızın ölçeğine göre kullanacağımız roameri seçeriz
İlk iş olarak harita üzerinde bulunduğumuz noktayı işaretleriz Daha sonra roamerimizin köşesini bu noktaya yerleştiririz İçinde bulunulan karenin roameri kestiği noktalar, koordinat sayımızın üçüncü ve sonuncu rakamlarıdır Bundan sonra izlenecek yol, yukarda anlatılanın aynıdır
PUSULANIZIN ROAMERİNİ KULLANARAK UZAKLIK HESAPLAMAK
Cetvel kullanarak harita üzerinde nasıl uzaklık hesaplandığını anlatmıştık Burada cetvel yerine roamerin cetveli kullanılır Roamer cetvelinin kullanılmasının amacı daha kolay hesap yapabilmek içindir Roamer cetvelinde her birim, 100 m dir
HARİTADAN PUSULAYA İSTİKAMET AÇISI ALMAK
Harita ve pusulanın birlikte en yaygın kullanım şekli budur Doğada elimizde haritamız varsa, haritaya bakar ve belirlediğimiz bir noktadan ( bu genellikle bulunduğumuz noktadır ) başka bir noktaya gitmeyi planlarız Bu işlemi yaparken haritadan pusulaya istikamet açısı almamız gerekir Ayrıca görüş mesafesinin düşük olduğu alanlarda yol alırken de bu yöntem oldukça kullanışlıdır
Yapılacak işlemler şu şekildedir
1)Haritanızı yere paralel konumda tutun Harita kuzeyinin nereyi gösterdiği önemli değildir ( Ancak gene de harita ile işlem yapmadan önce haritayı yönüne koymak iyi bir alışkanlıktır ) Harita üzerinde bulunduğunuz A noktası ile gitmek istediğiniz B noktasını bir çizgi ile birleştirin
2) Pusulanızın uzun kenarını, hareket yönü oku, B yi gösterecek şekilde, çizdiğiniz çizgiye teğet ya da paralel olacak şekilde A ile B arasına yerleştirin
3) Pusula yuvası kuzey - güney çizgileri, haritanın kuzey - güney çizgilerine ( boylamlarına ) paralel olana kadar pusulanızın döner bileziğini çevirin
4) Paralel konuma ulaşınca, istikamet açısı okuma çizgisinin karşısına gelen döner bilezik rakamını okuyun Bu rakam, sizin A dan B ye ilerlerken kullanacağınız istikamet açınızdır Bu aşamadan sonra harita ile işiniz kalmıyor, onu katlayıp çantasına koyabilirsiniz Bundan sonra daha önceki bölüklerde anlatılan istikamet açısı takip etme yöntemlerini kullanacaksınız
5) Pusulanızı elinize alın ve pusula yuvası kuzey - güney çizgileri ile pusula ibresi kuzey ucu birbirine paralel konuma gelene kadar pusulanızla birlikte kendi etrafınızda dönün
6) İstenilen konuma geldikten sonra, pusula hareket yönü okunun gösterdiği yön, B ye ulaşmak için izleyeceğiniz yöndür Ara hedefler belirleyerek yolunuza devam edebilirsiniz
PUSULADAN HARİTAYA İSTİKAMET AÇISI ALMAK
Bir önceki aşamada yaptığımız işlemin tam tersidir Böyle bir işlemi, doğada gözle gördüğümüz ancak haritada tam olarak belirleyemediğimiz bir noktayı saptayabilmek için kullanırız Dağcıların sık karşılaştıkları bir durum, bir zirveye çıktıktan sonra etrafta görülen diğer zirvelerin hangileri olduğunu tespit etmekte zorlanmaktır
Eğer devamlı gidilen bir bölgede iseniz etraftaki diğer zirveleri zaten ezbere bilirsiniz Ancak ilk kez gidilen bir dağda bunu belirleyebilmek o kadar kolay olmayabilir Eğer haritayı yönüne koyarak gözle belirleme yapamıyorsanız, harita ve pusula kullanarak bu durum basit şekilde çözülebilir
1) Pusulanız ile ilgili zirveye nişan alın
2) Pusula yuvası kuzey - güney çizgileri ile pusula ibresi kuzey ucu birbirine paralel olana kadar döner bileziği çevirin
3) Bu konuma gelince istikamet açısı okuma çizgisinin karşısına gelen döner bilezik değerini okuyun Bu rakam bulunduğunuz noktadan, belirlediğiniz noktaya olan istikamet açınızdır
4) Şimdi bu açıyı haritanıza aktarmanız gerekmektedir Bu işlem gönye yardımı ile yapılabilir Gönyenizi bulunduğunuz noktaya yerleştirin ve tespit ettiğiniz istikamet açısını işaretleyerek, bulunduğunuz nokta ile işaretiniz arasında bir çizgi çekin Bu çizgi bilmek istediğiniz zirvenin üzerinden geçecektir Ancak gönye olmaksızın da pusulanızla, pusulayı gönye gibi kullanarak işi halledebilirsiniz
Bunun için pusulanızı haritanız üzerine öyle bir şekilde koymalısınız ki, istikamet açı değeriniz hiç bozulmadan ( pusula yuvası KG çizgileri harita grid çizgilerine paralel konumda iken ) ve pusula yön oku belirlemek istediğiniz zirveyi gösterirken, pusulanızın uzun kenarındaki cetvel, haritada bulunduğunuz noktaya teğet olsun
5) Bu pozisyonda, haritada bulunduğunuz noktaya teğet olan pusula cetvelinden çizeceğiniz düz bir çizgi, belirlemek istediğiniz zirveden geçecektir Böylelikle belirlediğiniz zirvenin hangisi olduğunu haritanıza bakarak tespit etmiş olursunuz
HEDEFLEME YÖNTEMİ İLE KONUM SAPTAMAK
Elimizde harita ve pusula bulunabilir, ancak biz haritanın hangi noktasında olduğumuzu tespit edemeyebiliriz Pusulamız aracılığı ile haritanın neresinde olduğumuzu saptamak kolaydır Bunun için arazi üzerinde üç tane nokta saptamamız gerekmektedir A, B ve C noktaları olarak adlandıracağımız bu noktaların pusula ile ölçeceğimiz istikamet açılarından yararlanarak bulunduğumuz yeri tespit edebiliriz Yapılacak işlemler şöyledir
1- Haritayı pusula yardımı ile yönüne koyunuz
2- 180 derecelik bir yay içinde dağılacak şekilde, arazide görebildiğiniz 3 tane nokta ( zirve olabilir ) belirleyin Bunlara A, B ve C diyelim
3- Bulunduğunuz noktadan A noktasına olan istikamet açısını ölçün
4- Daha sonra bulduğunuz istikamet açısının, geri istikamet açısını hesaplayın ve bu açıyı kullanarak A dan geriye doğru ( bulunduğunuz noktaya doğru ) harita üzerinde bir çizgi çekin Bu işlem, geri istikamet açısı hesaplamaksızın da yapılabilir Bunun için pusulanızı, belirlediğiniz A noktasına koyup ( pusula yuvası KG çizgileri ile harita grid çizgileri birbirine paralel konumda olmalıdır ) pusula cetvelini kullanarak geriye doğru bir çizgi çizilir
5- Aynı işlemleri B ve C noktası için de tekrarlayın
6- Böylece harita üzerinde üç tane doğrultu elde etmiş olursunuz Bu doğrultular birbirleri ile kesişerek bir nokta ya da küçük bir üçken oluşturacaklardır
7- Haritada bulunduğunuz yer, bu noktanın üzeri ya da bu küçük üçgenin içidir
Orienteering sporunda kullanilan harita uzerindeki es yukselti egrileri yardimi ile arazinin yapisi hakkinda bilgi sahibi olunur Boylece bir hedeften digerine en kisa (zaman olarak) yoldan ulasmak mumkun olur Es yukselti egrilerinin her biri biribirinden esit mesafe uzakliktadir Harita uzerindeki trajektoriler (es yukselti cizgileri) biribirine yakin gorundukce egim artar Haritanin yani sira bir tablo verilir Bu tablo uzerindeki isaretler de arazinin toprak yapisi hakkinda bilgi verir
Ikinci harita üzerinde görülen içi bos kirmizi daireler hedeflerin bulundugu yerleri belirtir Yukarida sözü edilen tablo hedefin konuldugu yer hakkinda ipuclari verir Üçgen ile gosterilen yer çikis noktasi olup, iç içe geçmis iki daire varis noktasini gösterir Renk farkliliklarida bitki örtüsünü ve zemini anlatir
PUSULA
Istikamet okunun çikis yeri bulundugumuz (ya da en son bulunmus oldugumuz) hedefin tam uzerine konur Istikamet oku gidecegimiz hedefi (içi bos dairelerden ilgili olani) gosterecek sekilde yerlestirilir
Sozgelimi diyelim 2 no lu hedefteyiz 3 e gitmek istiyoruz istikamet okunu bu durumda 2 ile 3 ü baglayan cizgi üzerine oturtmaniz gerekmektedir Ondan sonra yapmaniz gereken islem kuzey cizgilerini donen basligi dondurerek harita uzerindeki çizgilere paralel olarak yerlestirmektir Daha sonra harita ve pusulayý sabitleyerek kuzey oku kuzeyi gosterinceye kadar kendi konumunuzu ayarlamaktir (yani kuzeyi gosterinceye kadar kendi etrafinizda doneceksiniz)
PUSULA NASIL ÇALIŞIR?
Yüzyıllardan beri kaşiflerin, gezginlerin, gemicilerin, dağcıların yönlerini bulmada en büyük yardımcısı ne olmuştur acaba? Biraz düşününce cevabı hemen bulabilirsiniz Tabii ki PUSULA ! Bu müthiş aletin insanlık tarihindeki yeri yadsınamaz değil mi?
Söyle Nasılda bu sefer pusulayı inceleyeceğiz Pusula nedir, nasıl çalışır, nerelerde ve nasıl kullanılır Hadi hep beraber bu soruların yanıtını bulmak için turumuza başlayalım
PUSULA NEDİR?
Basitçe pusula, belli bir eksen etrafında serbestçe dönecek şekilde yapılmış küçük bir mıknatıs çubuğudur Pekiiii, nedir bu mıknatıs çubuğun özelliği?
Her mıknatısın bir kuzey ucu, bir de güney ucu vardır Eğer iki mıknatıs serbestçe salınacak şekilde yanyana asılırsa, birinin kuzey ucu diğerinin güney ucunu çekecek şekilde dengeye gelirler
İşte pusulanın çalışma prensibi de budur Pusulanın mıknatıs çubuğu dünyamızın manyetik kuzeyi tarafından çekilmektedir Bu yüzden dünyanın neresinde olursak olalım pusulamızın N yazılı ve kırmızı renkli ucu daima dünyamızın manyetik kuzeyini gösterecektir
MANYETİK SAPMA, MANYETİK KUZEY, COĞRAFİ KUZEY NEDİR?
Pusulamızın gösterdiği kuzey her zaman manyetik kuzeydir ve bu gerçek coğrafi kuzeyden birkaç derece farklıdır Bu farklılığın adı ‘’Manyetik Sapma’’dır Bu sapma, bölgeden bölgeye farklılık gösterir Bu farklılıkta haritalarda gösterilmektedir
PUSULA ÇEŞİTLERİ NELERDİR?
İmalat şekline göre kuru pusula ve sıvı pusula, çalışma prensibine göre ise Manyetik pusula ve Jiroskop Pusula olarak ikiye ayırabiliriz Jiroskop pusula gerçek coğrafi kuzeyi gösterir ve çalışma prensibi manyetik pusuladan daha farklıdır Bizim burada sizlere bahsedeceğimiz manyetik pusuladır
PUSULA NASIL KULLANILIR?
Şimdi bir pusulayı nasıl kullanırız onu öğrenelim Fakat bu konuya geçmeden önce önemli bir noktaya değinmemiz gerekiyor Pusulamız manyetik bir alet olduğu için çevresindeki metal cisimlerden etkilenebilir Pusulanın çevresindeki metal saatlerin, çanta askılarının, yüzüklerin, arabaların; cep telefonu, bilgisayar, televizyon gibi manyetik alan yayan aletlerin pusulamızı şaşırtacağını bilmeliyiz Bu nedenle bu cisimlerden uzak bir şekilde pusulamızı kullanmalıyız
Pusulamızla yön bulmamız için öncelikle Kerteriz almayı öğrenmemiz gerekecek Kerteriz; basit olarak manyetik kuzey ile hedefimiz arasındaki açıdır Eğer elimizde gideceğimiz hedefi gösteren bir harita varsa Kerteriz almak için bu haritayı kullanabiliriz Bunun için Silva 1-2-3 yöntemini kullanırız Nasıl mı?
Haritamızı yatay bir satıh üstüne koyalım Bulunduğumuz nokta ile gideceğimiz noktayı hayali bir çizgi ile birleştirelim Pusulamızın uzun kenarını, hayali hedef çizgimizin üzerine gideceğimiz noktayı gösterecek şekilde koyalım Pusulanın bileziğini; içindeki çizgiler haritanın düşey çizgileri ile paralel olana kadar çevirelim Hedef açısı okuma noktasından okuduğumuz açı bize kerteriz açımızı verecektir İşte şimdi açımızı öğrendik Böylece gideceğimiz yöne rahatlıkla gidebiliriz
Pusulamızı haritadan kaldıralım ve yere paralel olarak tutalım Bilezikteki kuzeyle, pusulanın kuzeyi çakışıncaya kadar etrafımızda dönelim Bundan sonra pusulanın hareket yönü gideceğimiz yönü göstermektedir Unutmadan, kerteriz açısını aklınızda tutmanızda fayda vardır Çünkü bileziğin kazara dönmesi açınızı kaybetmenize yol açar
Yukarıda, elimizde harita olduğunda yapacağımız işleri anlatık Peki, eğer elimizde bir harita yoksa ne yapacağız? Gelin hep beraber kısaca bu konuya değinelim
Elimizde harita olmadığında, gideceğimiz hedefi arazide görebiliyorsak, o zaman hedefin kerteriz açısını şu şekilde belirleriz Pusulamızın gidilen ok yönünü hedefe doğru tutarız Pusula bileziğini, kırmızı ok pusulanın manyetik kırmızı ucuyla çakışana kadar çeviririz Gidilen ok yönünde okuduğumuz açı değeri bizim kerteriz açımızdır
İşin bu teorik kısmı basit olsada arazide bir hedefe giderken elimizde devamlı pusulayı tutamayız Bunun için hedefimize giderken yol üzerindeki daha yakın noktaları birer alt hedef olarak belirlemeliyiz İlk önce onlara ulaşmamız, daha sonra ana hedefe ulaşmamız gerekecektir
Mesela bir tepeye ulaşmak istiyoruz ve önümüzde bir göl var Gölün karşısındaki herhangi bir nesneyi örneğin bir evi alt hedef veya ara kerteriz noktası olarak belirleriz Eve ulaştığımızda tepeyi göremesek bile kerteriz açısını bildiğimiz için doğru yönde tepeye doğru ilerleyebiliriz
PUSULA İLE GERİDEN KESTİRME NASIL YAPILIR?
Peki, ara kerteriz noktalarımızı kaybettiğimiz zaman ne yapmamız gerekir? İşte o zaman geriden kestirme tekniğini kullanırız Fakat bunu yapabilmemiz için bir önceki kerteriz noktamızı görüyor olmamız gerekir
Bu durumda geriye döneriz ve pusulanımızın güney beyaz ucuyla bileziğin kırmızı okunu çakıştırırız Bu bize 180° geriye döndüğümüzü gösterir Bir önceki kerteriz noktamız pusulamızın hedef yönünde ise doğru noktadayız demektir Ama, eğer böyle göstermiyorsa, gösterene kadar sağa veya sola hareket ederiz
DÖNÜŞ KERTERİZİ NASIL ALINIR?
Örneğin bahsettiğimiz tepeye ulaştınız ve geri dönmek istiyorsunuz Yapmanız gereken tek şey kerteriz açısının 180° zıt yönünde ilerlemek olacaktır
Basit bir matematik hesabıyla dönüş kerteriz açımızı hesaplayalım Eğer hedefe ulaşırken kullandığımız kerteriz açısı 180° ‘den küçük ise açıya 180° ekleriz; 180° ‘den büyük ise 180° çıkarırız Bu hesaplama sonucu bulduğumuz açı bizim dönüş yolunda kullanacağımız kerteriz açısıdır
"Yok kardeşim ben bu kadar hesapla uğraşamam" diyorsanız ve bilezikli bir pusulanız varsa yapmanız gereken daha basit Geriden kestirme tekniğinde olduğu gibi pusulanın beyaz ucuyla bileziğin kırmızı okunu çakıştırın Hedef oku bize gideceğimiz yönü gösterir İşte bu kadar basit
PUSULA KULLANMA VE DOĞADA YÖN BULMA BİLGİSİ
GİRİŞ
Burada konu daha çok doğa sporları ile uğraşan, dağcılar, trekking yapanlar gezginler ve tüm doğa insanları için doğada yön bulabilmeyi kolaylaştırmak açısından ele alınmaktadır Navigasyon bilgisi olarak da adlandırabileceğimiz doğada yön bulma, klasik anlamı ile pusula ve harita kullanarak doğada gideceğimiz yere ulaşabilmeyi içermektedir Kuşkusuz pusula ve harita olmaksızın da doğada bulunduğumuz yeri belirleyebilir, yönümüzü bulabilir ve gideceğimiz rotayı saptayabiliriz Bunun için çok basit aletler ve bilgilerin yanı sıra içgüdülerimizden bile yararlanabileceğimiz gibi yeni çıkan GPS gibi son teknoloji ürünü aletleri de kullanabiliriz
Yönümüzü her ne ile bulacaksak bulalım, doğada bazen bunun hayati önem taşıdığı anlar yaşayabiliriz Sonuçta bir şekilde doğada bulunan insanların bu bilgi birikimine ve donanıma sahip olmaları gerekmektedir Son yıllarda ülkemizde doğaya olan ilginin yaşadığı patlamayı hangi nedenlerle açıklarsak açıklayalım, bu insanlarda doğada yaşam konusundaki alt yapı eksikliğinin, hem doğal çevrenin korunabilmesi hem de bu insanların korunabilmesi açısından giderilmesi gerekmektedir Bu konuda, konu ile ilgili tüm insanlara çeşitli görevler düştüğü inancındayım
PUSULA
Pusula, kabaca kuzeyi gösteren bir alet olarak tanımlanabilir Ancak sadece bu işi yapan bir pusula, kuzey kutbuna doğru bizi yönlendirmekten başka bir işe yaramaz Bu tür pusulalar, amacımız kuzey kutbuna gitmek, ya da namaz için kıbleyi ( güneyi ) bulmak değilse fazla işlevsel değildir
Tüm pusulaların çalışma prensibi ve mantığı aynı olmakla birlikte, kullanım amaçlarına göre çeşitli yapıda olanları vardır Günümüzde dağcılar ve gezginler tarafından kullanılan pusulalar belli özellikler taşırlar Üreten firmaya göre farklı markalarda piyasada bulunan bu pusulalardan Silva, Suunto ve Recta gibi markalar yaygın olarak kullanılmaktadır Bu tür pusulaları doğa malzemeleri satan mağazalarda bulabilirsiniz
PUSULA ALACAKLARA ÖNERİLER
Her şeyden önce bu iş için ayırabileceğiniz bütçeyi belirlemelisiniz Amaca uygun olarak alabileceğiniz en basit pusula, 20 - 40 DM arasında bir fiyata sahiptir Daha profesyonel bir pusula istiyorsanız, 70 - 110 DM arasında bir fiyat ödemeniz gerekir Ancak bu fiyat gruplarından hangisine karar verirseniz verin, alacağınız pusula, kullanım amacınıza uygun özellikleri taşıyacaktır İki fiyat grubu arasında daha çok, pusulanın hassaslığı ile ilgili farklar bulunmaktadır Yazının bundan sonraki bölümünde bu sınıflamalara giren iki pusula tanıtılacaktır
Şekil 1'de tanıtılan pusula alabileceğiniz en ekonomik ve özellikleri açısından da minimum olarak niteleyebileceğim bir pusuladır Özetle, üzerinde bu özellikleri barındırmayan bir pusula doğada işinize yaramaz Boşuna para vermeyin
Şekil 2'de tanıtılan pusula ise, daha profesyonel bir pusula olup, paranız varsa tadından yenmez
PUSULAYI TANIYALIM
Şekil 1'de görülen pusula, Silva Starter modeli olup, döner bilezik 5 derece aralıklarla işaretlenmiştir Ülkemizdeki fiyatı 20 DM kadardır Ekonomik, ancak amaca uygun bir pusula almak isteyenlere önerebilirim Şimdi bu pusulanın üzerinde bulunan özellikleri tanıyalım
1)PUSULA İBRESİ( OKU ) KUZEY UCU
Bu ibre kendi etrafında 360 derece dönebilen hareketli bir yapıya sahiptir İbrenin kırmızı yada fosfor rengine boyanmış olan ucu, kuzeyi gösterir Aynı ibrenin diğer ucu genellikle beyaz renge boyalıdır ve güney yönünü gösterir Bu ibre, soğukta donmayan içi özel bir sıvı ile dolu bir kapsül içine yerleştirilmiştir Pusula ibresinin içinde yer aldığı kapsüle, "Pusula Yuvası" adı verilir
2)PUSULA YUVASI İÇİNDEKİ KUZEY - GÜNEY ÇİZGİLERİ
Bu çizgilerin hareketi, döner bileziğin hareketine bağlıdır Kullanılan pusulanın markasına göre, bu çizgilerden iki tanesinin ucu ok şeklinde birleştirilmiş yada fosforlu renkle çizilerek işaretlenmiş olabilir Kullanım sırasında pusula ibresi kuzey ucu ile, bu çizgiler, döner bilezik çevrilerek birbirine paralel konuma getirilirler
3) PUSULA YUVASI AÇI KADRANI ( DÖNER BİLEZİK )
Pusula yuvasının dışı, üzerinde açı değerlerinin yazılı olduğu bir kadrana sahiptir Kısaca "döner bilezik" olarak da adlandırılan bu kadran, kullanıcı tarafından elle çevrilerek kullanılır Açı kadranı üzerinde 0'dan 360 dereceye kadar açı değerleri yer almaktadır Kullanılan pusulanın kalitesine göre, açı kadranının bölünümü 1, 2 ya da 5'er derecelik aralıklarla olabilir Bu bölünüm ne kadar küçükse pusulanın hassasiyeti o kadar artar Dolayısıyla 1'er derecelik bölünüme sahip olan pusula en ideal olanıdır Bu tür bir pusulada istikamet açıları hesaplanırken hata payı en aza iner
Döner bilezik üzerinde açı değerlerinin yanı sıra harflerle belirtilen yönler ve ara yönler de yer almaktadır
N - Kuzey NE - Kuzeydoğu
E - Doğu SE - Güneydoğu
S - Güney SW - Güneybatı
W - Batı NW - Kuzeybatı
4) İSTİKAMET AÇISI OKUMA ÇİZGİSİ
Hedef açısı okuma çizgisi, Kerteriz açısı okuma çizgisi ya da Gösterge olarak da adlandırılan bu çizgi, pusula şeffaf gövdesi üzerine genellikle fosfor rengi ya da kırmızı boya ile çizilmiş sabit bir çizgidir Bu çizgi, döner bilezik üzerindeki değerleri okuyacağımız noktayı işaret eder Özetle pusula ile bir açı ölçtüğümüzde bu açının değeri, bu çizginin karşısına gelen döner bilezik üzerindeki rakamdır
5)HAREKET YÖNÜ OKU
Bu ok, pusula şeffaf gövdesi üzerinde sabit olarak işaretlenmiş kırmızı renkli bir ok işareti şeklindedir Bu ok, örnekteki pusulada istikamet açısını belirlerken pusulayı hedefe doğru olarak yönlendirebilmemiz için kullanılır Bu okun ucu gidilecek hedefi gösterecek şekilde tutulduktan sonra gerekli açı ölçme işlemleri yapılır Açı belirlendikten sonra bu okun ucu hareket edeceğimiz yönü gösterir
6)CETVEL ( SANTİMETRE )
Pusulanın iki kenarında cetveller yer alır Bunlardan biri cm olarak bölünüme sahiptir Bu cetveller, Harita üzerinde çalışırken gerekli açı ve uzaklık ölçümleri yapmamıza yarar Örneğin harita üzerinde iki nokta arasındaki uzaklığı hesaplayabilmek için bu iki noktanın arasını bir çizgi ile birleştirir ve bu çizgiyi cetvelle ölçeriz Daha sonra yaptığımız ölçümü haritanın ölçeği ile kıyaslayarak gerçekteki uzunluğun ne kadar olduğunu buluruz
7)CETVEL ( İNCHES )
Cetvellerden diğeri, farklı ölçü sistemlerine sahip ülke ve haritalarda çalışabilmek için inches olarak bölünüme sahiptir
8)SEFFAF YÜZEY ( TABAN )
Pusula tabanı şeffaf bir maddeden yapılmıştır Bu özellik, harita üzerinde çalışırken harita değerlerinin rahat bir şekilde okunabilmesi için düşünülmüştür
DAHA İYİ BİR PUSULA
Şekil 2'de daha kompleks yapılı, dağcılar ve gezginler için profesyonel sayılabilecek bir pusula görülmektedir Şekil 1'de tanıtımını yaptığımız pusulada bulunan bütün özellikler, bu pusulada da bulunmaktadır Çalışma prensipleri hemen hemen aynıdır Ancak bu pusula, hem daha hassas ölçümler yapabilir hem de daha farklı bazı özelliklere sahiptir Aşağıda sadece bu farklı özellikler tanıtılacaktır Şekil 2'de görülen pusula Silva Ranger modeli olup, döner bilezik 2 derece aralıklarla işaretlenmiştir Ülkemizdeki satış fiyatı 100 DM kadardır
1)GERİ İSTİKAMET AÇISI OKUMA ÇİZGİSİ
Arazide gitmek istediğimiz hedefler ve bunlara ait istikamet açılarını hesapladığımızda, aynı rotadan başlangıç noktasına geri döneceksek, geri istikamet açılarını da hesaplayıp dönüşte bunlara göre hareket etmemiz gerekecektir İstikamet açısı ve geri istikamet açısının nasıl hesaplandığını ilerde anlatacağız Ancak geri istikamet açısının hesabını hiç yapmaksızın bu çizgiyi kullanarak bu açıyı hemen görebiliriz Bu çizginin bir amacı budur
Örneğin, arazide A noktasından B noktasına gitmek için, A noktasında istikamet açısı belirleriz Belirlediğimiz bu değeri, A'dan B'ye giderken kullanırız İstikamet açısını belirlediğimiz an, bu değer, istikamet açısı okuma çizgisinin karşısındaki döner bilezik değeridir Aynı noktada yani A'da, geri istikamet açısı okuma çizgisinin karşısına gelen döner bilezik değeri ise, bize geri istikamet açımızı verir Biz bu değeri B'den A'ya geri dönerken kullanırız
Geri istikamet açısı okuma çizgisinin diğer bir işlevi, bir hedefe nişan alırken kullanılmasıdır Ayna üzerindeki siyah çizgi, aynadan bakıldığında bu çizgi ile aynı hizaya geldiğinde hedef, V çentiği içine alınmalıdır Bu konumda doğru nişan alıyoruzdur
2)ROAMER
Roamer, kareleme yöntemi kullanılarak harita üzerindeki herhangi bir noktanın yerinin rakamsal olarak tanımlanmasına yarar Hesaplamanın nasıl yapılacağını harita ile ilgili bölümde ele alacağız
Roamer, pusula şeffaf yüzeyi üzerine kırmızı boya ile yazılarak sabitlenmiş bazı değerlerden oluşur Biri yatay diğeri dikey olmak üzere iki çizgi, bir köşe oluşturacak şekilde birleştirilmiştir Çizgiler üzerinde çeşitli rakamsal bölünümler bulunmaktadır 1 / 25000 ve 1 / 50000 ölçekli harita kullanımına göre 2 farklı şekilde gruplandırılmıştır Çizgilerin dışına gelen değerler, 1 / 25000 ölçekli harita, içine gelen değerler ise 1 / 50000 ölçekli haritalar içindir
3)KAPAK
Bu pusulada, pusula yuvasını kapatan açılıp örtülebilen bir kapak bulunmaktadır Ancak kapağın işlevi sadece pusula yuvasını örterek korumak değil, üzerinde yer alan diğer elemanları sayesinde ( V çentiği, ayna, ayna üzerindeki siyah çizgi ) daha hassas ve kolay ölçümler yapılabilmesini sağlamaktır
4)AYNA
Pusula kapağını 90 derece ya da biraz daha az açtığımızda, pusulayı bir hedefe yöneltip istikamet açısı hesaplarken, aynanın işlevi, kadran üzerindeki değerleri ve kuzeyi gösteren ibrenin ucunun konumunu görmemizi sağlamasıdır Böylelikle ayna sayesinde istikamet açısı hesaplarken pusulanın konumunu bozmaksızın değerleri kolayca görebilme şansımız olur Tabi ki aynayı normal zamanlarda saçınızı taramak ve makyaj tazelemek için de kullanabilirsiniz !
5)AYNA ÜZERİNDEKİ SİYAH ÇİZGİ
Bu çizgi, pusula kapağını ve aynayı ortadan ikiye bölmektedir Amacı, "V çentiği" ile geri istikamet açısı okuma çizgisini birleştirerek, pusulanın hedefe doğru bir şekilde yönlendirilebilmesini sağlamaktır Böylelikle açı hatası yapmaksızın daha sağlıklı ölçümler yapabilmemizi sağlamaktadır
6) V ÇENTİĞİ
T
abanca ve tüfeklerde bulunan "gez" in işlevine sahiptir Bu çentikten hedefe doğru bakılır Hedef yani varılmak istenen nokta, bu çentiğin tam ortasına getirilir Pusula bu konumda iken istikamet açısı ölçülür Çentiğin amacı hedefin kaymasını önleyerek ölçümün hassasiyetini artırmaktır
Bir hedefe nişan alınırken pusula öyle bir tutulmalıdır ki, ayna ortasındaki siyah çizgi, geri istikamet açısı okuma çizgisi ile aynı hizada tutulurken, hedef de V çentiğine yerleşmiş olsun Eğer bu nişan alma olayı doğru yapılmazsa, belirlediğimiz istikamet açısı da yanlış olacaktır Bu ise istenilen noktaya ulaşamama ya da uzağına varma anlamına gelebilir
6)BÜYÜLTEÇ
Şeffaf taban üzerinde ufak bir büyülteç yer almaktadır Bu büyülteç, harita ile çalışırken, harita üzerindeki küçük yazıldığı için okunmakta güçlük çekilen değerlerin rahat okunmasını sağlamak amacı ile konulmuştur ( Örneğin eş yükselti çizgilerinin rakamsal değerlerini sağlam gözle bile okumak güçtür ) Bir söylentiye göre bu büyülteç, kibritsiz ancak güneşli havalarda ateş yakmak içinde kullanılabiliyormuş !
7)BOYUNA ASMA İPİ
Pusulayı boyuna takarak kolye gibi taşımak amacı ile kullanılır
8)DEKLİNASYON AÇISI AYAR VİDASI
Bu vida döner bilezik üzerinde ya da döner bileziğin arka tarafında bulunur Daha fazla bilgi için, Deklinasyon açısı bölümüne bakınız
9) EĞİM ÖLÇME VE DEKLİNASYON AÇISI AYARLAMA KADRANI
Bu pusulada, tırmanılan ya da inilen eğimin hesaplanabilmesi için pusula yuvası içine yerleştirilmiş bir kadran bulunmaktadır Bu kadran, döner bileziğin hareketine bağlı olarak hareket etmektedir Kadranın ortasında sıfır değeri ve bu değerin sağında ve solunda 90'ar derecelik bölünümler bulunmaktadır Kadran üstü değerler 2 derecelik hassasiyete sahiptir
Bu kadran aynı zamanda yazının sonunda bahsedeceğimiz Deklinasyon açısının hesabında da kullanılır
|