Büyük Ve Küçük Ünlü Uyumu - Ünsüz Yumuşamasına Örnekler Nelerdir?

**Prof. Dr. Sinsi** · 09-11-2012

1

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU
Türkçe’de sözcüklerde genel olarak, kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlü gelir

Türkçe’yi başka dillerden ayıran bu temel özelliğe büyük ünlü uyumu denir

(Çocuklar, çiçekler, güzel)

Bu durum, kelimenin Türkçe olup olmadığını bize gösterir

Bazı kelimeler Türkçe olduğu halde büyük ünlü uyumuna uymayabilir:
· Zamanla ses değişikliğine uğramış bazı sözcüklerde bu kurala aykırılık olabilir

Ana bu kelimeler Türkçe sayılır : kardeş (kardaş, karındaş), elma (alma), hangi (hangı, kangı), anne (ana)

· Tek heceli kelimelerde bu kural aranmaz

· Birleşik kelimelerde aranmaz

Kelimeler birleşikken uymaz, ayrı ayrı incelendiğinde uyarsa bu tür kelimeler Türkçe’nin yapısına uygundur

Hanımeli

hanım + eli
· Kök veya gövde halindeyken büyük ünlü uyumuna uyduğu halde –yor, ki, -ken, -leyin, -imtırak, -gil eklerini aldığında kurala uymayan kelimelerde özel durumdadır

Getiri-yor, Sabah-ki, Yeşil-imtırak

NOT : Bazı yabancı kel

Tesadüfen uyuma uyabilir

Bunun Türkçe olup olmadığını diğer kurallara bakarak karar vereceğiz

(Cennet : Türkçe’de kel

–c- harfi ile başlamaz)
**** Yukarıda belirtilen durumlar dışında, bir sözcük b

ünlü uyumuna aykırı yapıda ise, o sözcük yabancı kökenlidir

Dünya, otomobil, kitap

Bu kelimeler yabancı kökenli olduğundan b

ünlü uyumuna uymazlar

2

KÜÇÜK ÜNLÜ (SESLİ) UYUMU
Bir kelimenin ilk hecesinde düz sesli harf (a,e,ı,i) varsa, diğer hecelerinde de düz sesli harf olması gerekir

Kelimenin ilk hecesinde yuvarlak sesli harf (o,ö,u,ü) varsa, diğer hecelerinde ya düz-geniş (a,e), ya da dar-yuvarlak (u,ü) sesli harf bulunması gerekir

Buna küçük ünlü uyumu kuralı denir

K

Ünlü uyumuna uyan kelimelere örnek : Kalem, kitap, merak, sevgi, odun
K

Ünlü uyumuna uymayan kelimelere örnek: Horoz,palto, sembol, karpuz

· Bazı kelimeler k

ünlü uyumuna uyduğu halde b

ünlü uyumuna uymayabilir: Kalem, kitap

· Buna göre bir kelimenin Türkçe olabilmesi için her iki kurala da uyması gerekir

· B

Ünlü uyumu incelenirken kelimelerin tüm heceleri dikkate alınır

Yani dört heceli bir kelimede ilk üç hece büyük ünlü uyumuna uyarken, son hece uyumu bozuyorsa, bu kelimeler kurala uymamış olur

Getiriyor, otururken

Küçük ünlü uyumunda ise yan yana gelen her hece dikkate alınır

Örneğin, “kolaylık” kelimesinin tüm hecelerine bakarsak ilk hecedeki yuvarlak sesli o’dan sonra ikinci hecede düz-geniş –a-, son hecede düz sesli –ı- yer almıştır

· Birinci ve üçüncü heceyi dikkate aldığımızda yuvarlaktan sonra düz sesli geldiği için kelimenin k

ünlü uyumuna uymadığını sanabiliriz

Halbuki bu kelime k

ünlü uyumuna uymaktadır

Çünkü yuvarlaktan sonra düz-geniş, düzden sonra düz sesli harf kullanılmıştır

Ko – lay – lık (Yuv

-düz/geniş-düz)
· Kuraldışı : -o- sesinden sonra ikinci hecede b-m-v-p seslerinden biriyle başlıyorsa bu durumda ikinci hecede –u- olabilir

Bu tür kelimeler k

ünlü uyumuna uymamasına rağmen Türkçe’dir

Örnek: Hamur, avuç, sabun, çamur, kavun, kalbur, çabuk, karpuz, tavuk, kabuk, kaput, yağmur, havuç, çaput, yamuk

09-11-2012	#2
Prof. Dr. Sinsi	Büyük Ve Küçük Ünlü Uyumu - Ünsüz Yumuşamasına Örnekler Nelerdir? 1BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU Türkçe’de sözcüklerde genel olarak, kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlü gelir Türkçe’yi başka dillerden ayıran bu temel özelliğe büyük ünlü uyumu denir (Çocuklar, çiçekler, güzel) Bu durum, kelimenin Türkçe olup olmadığını bize gösterir Bazı kelimeler Türkçe olduğu halde büyük ünlü uyumuna uymayabilir: · Zamanla ses değişikliğine uğramış bazı sözcüklerde bu kurala aykırılık olabilir Ana bu kelimeler Türkçe sayılır : kardeş (kardaş, karındaş), elma (alma), hangi (hangı, kangı), anne (ana) · Tek heceli kelimelerde bu kural aranmaz · Birleşik kelimelerde aranmaz Kelimeler birleşikken uymaz, ayrı ayrı incelendiğinde uyarsa bu tür kelimeler Türkçe’nin yapısına uygundur Hanımelihanım + eli · Kök veya gövde halindeyken büyük ünlü uyumuna uyduğu halde –yor, ki, -ken, -leyin, -imtırak, -gil eklerini aldığında kurala uymayan kelimelerde özel durumdadır Getiri-yor, Sabah-ki, Yeşil-imtırak NOT : Bazı yabancı kel Tesadüfen uyuma uyabilir Bunun Türkçe olup olmadığını diğer kurallara bakarak karar vereceğiz (Cennet : Türkçe’de kel –c- harfi ile başlamaz) **** Yukarıda belirtilen durumlar dışında, bir sözcük bünlü uyumuna aykırı yapıda ise, o sözcük yabancı kökenlidir Dünya, otomobil, kitap Bu kelimeler yabancı kökenli olduğundan bünlü uyumuna uymazlar 2KÜÇÜK ÜNLÜ (SESLİ) UYUMU Bir kelimenin ilk hecesinde düz sesli harf (a,e,ı,i) varsa, diğer hecelerinde de düz sesli harf olması gerekir Kelimenin ilk hecesinde yuvarlak sesli harf (o,ö,u,ü) varsa, diğer hecelerinde ya düz-geniş (a,e), ya da dar-yuvarlak (u,ü) sesli harf bulunması gerekir Buna küçük ünlü uyumu kuralı denir K Ünlü uyumuna uyan kelimelere örnek : Kalem, kitap, merak, sevgi, odun KÜnlü uyumuna uymayan kelimelere örnek: Horoz,palto, sembol, karpuz · Bazı kelimeler künlü uyumuna uyduğu halde bünlü uyumuna uymayabilir: Kalem, kitap · Buna göre bir kelimenin Türkçe olabilmesi için her iki kurala da uyması gerekir · B Ünlü uyumu incelenirken kelimelerin tüm heceleri dikkate alınır Yani dört heceli bir kelimede ilk üç hece büyük ünlü uyumuna uyarken, son hece uyumu bozuyorsa, bu kelimeler kurala uymamış olur Getiriyor, otururken Küçük ünlü uyumunda ise yan yana gelen her hece dikkate alınır Örneğin, “kolaylık” kelimesinin tüm hecelerine bakarsak ilk hecedeki yuvarlak sesli o’dan sonra ikinci hecede düz-geniş –a-, son hecede düz sesli –ı- yer almıştır · Birinci ve üçüncü heceyi dikkate aldığımızda yuvarlaktan sonra düz sesli geldiği için kelimenin künlü uyumuna uymadığını sanabiliriz Halbuki bu kelime künlü uyumuna uymaktadır Çünkü yuvarlaktan sonra düz-geniş, düzden sonra düz sesli harf kullanılmıştır Ko – lay – lık (Yuv-düz/geniş-düz) · Kuraldışı : -o- sesinden sonra ikinci hecede b-m-v-p seslerinden biriyle başlıyorsa bu durumda ikinci hecede –u- olabilir Bu tür kelimeler künlü uyumuna uymamasına rağmen Türkçe’dir Örnek: Hamur, avuç, sabun, çamur, kavun, kalbur, çabuk, karpuz, tavuk, kabuk, kaput, yağmur, havuç, çaput, yamuk