09-11-2012
|
#4
|
|
Prof. Dr. Sinsi
|
Büyük Ve Küçük Ünlü Uyumu - Ünsüz Yumuşamasına Örnekler Nelerdir?
a İsim - Fiil
Fiillere “-mak, -mek” , “-ma, -me”, “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin getirilmesiyle yapılır Fiil kök ve gövdelerine eklenen “-me, -mek, -iş” ekleri sonucu meydana gelirler Fiillerin isim gibi kullanılabilen şekilleridir İsim - fiiller; hem bir eylemin adı oldukları için isim, hem de özne, nesne, tümleç aldıkları için fiil olan kelimelerdir
“O şimdi romanını bitirmekle meşguldür”
“Size gelmeyi ben de çok istemiştim”
“Onun yemek hazırlayışını gördün mü hiç?” cümlelerinde altı çizili sözler isim-fiildir Bu ekleri benzer eklerle karıştırmamak gerekir
“Sana, bir daha buraya gelme, demiştim” cümlesinde altı çizili sözcükteki ek isim-fiil eki değil, olumsuzluk ekidir
Bazı sözcükler aslında isim-fiil ekleriyle türediği halde, zamanla isimleşmiş, yani fiilimsi özelliğini kaybetmiş olabilir
“Biraz ekmek alabilir miyim?”
“Bugün gelmediğini danışmadan öğrendim”
“Derste yağış türlerini inceledik” cümlelerinde altı çizili sözcükler isim-fiil değildir
“Deneme sınavlarıyla bu öğrencileri denememiz doğru değil” cümlesinde altı çizili birinci sözü “denememe” şeklinde kullanamayız; çünkü bu sözcük artık isimleşmiştir Ancak altı çizili ikinci sözcük “denemememiz” şeklinde kullanılabilir; yani olumsuz yapılabilir, öyleyse fiil anlamı devam ediyor; yani bu isim-fiildir
b Sıfat - Fiil
Fiillere “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin getirilmesiyle yapılır Çoğu zaman sıfat görevinde kullanılır Varlıkları niteledikleri için sofat, yan cümlecik kurdukları için de fiil sayılan kelimelerdir
“Kışta açan çiçeklerin ömrü az olur”
“Öpülesi elleri vardı analarımızın”
“Senin ne bitmez çilen varmış böyle”
“Buralarda bir akar çeşme yok galiba”
“Size biraz bilinmedik fıkralar anlatayım”
“Bana gazetemi getirecek biri yok mu burada?”
“Onda ne yakası açılmamış sözcükler vardır” cümlelerinde altı çizili sözcükler sıfat-fiildir
Sıfat-fiil eklerinden “-dik” ve “-ecek” ekleri çoğu zaman kendinden sonra iyelik eki alarak kullanılır
“Çözdüğüm soruları niçin yeniden soruyorsun?”
“Gideceğin gün belli mi?” cümlelerinde altı çizili sıfat-fiiller iyelik eki almıştır
Bu ekler aynı zamanda sıfatla hiç ilgisi olmayan kullanımlarda da görülür Bu, daha çok dolaylı anlatımda karşımıza çıkar
“Kitabımı sana verdiğimi unutmuşum”
“Senin de bizimle geleceğini bilmiyorduk” cümlelerinde sıfat-fiil ekleri sıfatla ilgisi olmayan bir kullanımda görülüyor
Sıfat-fiiller niteledikleri isimler düştüğünde onların yerine geçebilir
“Benden aldıklarını ne zaman geri göndereceksin?”
“Beni arayanların adreslerini almayı unutma” cümlelerinde altı çizili sıfat-fiiller ismin yerine geçecek şekilde kullanılmıştır
Kimi zaman sıfat-fiiller çekimli fiillerle karışabilir
“Gideceğim bu şehirden artık”
“Gideceğim herkes tarafından biliniyor” cümlelerinde altı çizili sözcüklerin yazılışları aynıdır Ancak birincisinde “Ben gideceğim” ifadesi olduğundan çekimli fiildir İkincisinde ise “benim gideceğim” anlamında olduğundan, yani fiilin sonunda iyelik eki kullanıldığından fiil, sıfat-fiildir
Elbette fiilden türeyip sıfat olan her sözcük de fiilimsi değildir
“Yıkık duvarların resmini çektik” cümlesinde altı çizili sözcük “yıkmak” fiilinden türemiştir Ancak fiilimsi değildir Çünkü fiilimsilerin fiil anlamı devam ettiğinden olumsuz şekilleri de kullanılabilir Biz bu sözü “yıkmayık” şeklinde kullanamayız
Aynı cümleyi biz;
“Yıkılmış duvarların resmini çektik” şeklinde söyleseydik, bunu “yıkılmamış” şeklinde de ifade edebilirdik Çünkü bu sözcük fiilimsidir
c Bağ-Fiil (zarf-fiil)
Fiillere, bağ-fiil eki dediğimiz eklerin getirilmesiyle yapılır; cümlede daima zarf olarak kullanılır Birleşik bir cümlede iki cümleyi bağladıkları için bağlaç; özne, nesne, tümleç aldıkları için fiil sayılan kelimelerdir Bağ fiillere “ulaç” da denir Çekim ekleri almazlar Cümlede zarf olarak kullanılırlar
“Kapıyı açınca karşımda onu gördüm”
“Soruları çözdükçe konuyu daha iyi anlıyorum”
“Bize haber vermeden gitmeyin sakın”
“Bu kağıdı müdüre imzalatıp geri getirin”
“Televizyon seyrederken çoğu kez uyuyakalırdı”
“Gezdiği yerleri anlata anlata bitiremiyordu”
“Sınıfa girer girmez öğrencileri azarlamaya başladı”
“Sadece kitap okuyarak bu kadar bilgi kazanılamaz”
“Köyden ayrılalı yaklaşık on yıl oldu”
“Ders çalışmaksızın sınavı kazanacağını mı sanıyorsun?” cümlelerinde altı çizili sözcükler bağ-fiildir Görüldüğü gibi yüklemin durumunu ya da zamanını bildirerek onun zarfı olmuşlardır
Bunlar arasında yapı bakımından diğerlerine benzemeyen bağfiil eki “-ken” ekidir
Bu ek diğer fiilimsi eklerinin aksine kendinden önce bir çekim eki alarak kullanılır Bunun nedeni “-ken” ekinin, ekfiilin bir bağ-fiil eki olmasındandır Hatta bu özelliğinden dolayı isimleri bile zarf yapabilir
“Ben çocukken burada yaşlı bir çınar ağacı vardı” cümlesinde “-ken” eki “çocuk” ismini zarf yapmıştır Elbette bu, bir fiilimsi değildir Çünkü fiilimsiler fiillerden türeyen sözcüklerdir
Bağ-fiil eklerinin diğer fiilimsi eklerinden önemli bir farkı vardır Diğer fiilimsilerden sonra isim çekim ekleri kullanılabildiği halde bağ-fiillerden sonra hiçbir çekim eki kullanılamaz Bazı bölgelerde “koşaraktan” gibi kullanımlar görülse de yazı dilinde böyle bir kullanım yoktur
|
|
|
|