|
Prof. Dr. Sinsi
|
Uygu Devleti Uygur Devletinin Coğrafi,Ekonomik,Siyasal, Kültürel Özellikleri Nelerdir
Uygu Devleti Uygur Devletinin Coğrafi,Ekonomik,Siyasal, Kültürel Özellikleri Nelerdir
Uygu Devleti Uygur Devletinin Coğrafi,Ekonomik,Siyasal, Kültürel Özellikleri Nelerdir
Uygur Devleti En eski Türk devletlerinden biri olan Uygurlar Kutluğ Kül Bilge Kağan tarafından 745 te kurulmuş,dahili karışıklıklar ,manihaizimin ,tesirleri ,Kırgızlar'ın istilası ile 840 ta yıkılmıştır
Ortaçağ da gelişmiş bir uygarlık kuran Uygurlar ,önceleri Kuzey Moğolistan'da yaşıyorlardıHun İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Göktürkler'in buyruğu altına girdilerDaha sonra da onlara karşı ayaklanarak 740 ta bağımsız bir devlet kurdularÖteki Türk boylarını egemenlikleri altına alarak güçlendilerUygurlar Çinliler le de ilişki kurdularlXyyın ortalarında Tibetliler le Kırgızların saldırısına uğrayarak yıkılan Uygur Devleti ortadan kalkınca ,Uygurlar Batıya göç ederek (840) küçük,dağınık devletler kurdularSonunda bütün Uygurlar , Cengizhan zamanında Moğolların egemenlikleri altına girdilerBöylece son Uygur devleti de ortadan kalktı (1212)O zamandan beri bir daha bağımsız olamayan Uygurlar , bugün Çin'in kuzey batısında ,Çin egemenliği altında yaşamaktadırlar
Uygurlar Yenisey kaynakları,Çu-Talas havalisi ,İç Asya ve Kerulen'a kadar olan sahaya yayılmıştır
Uygurlar sanat,yapı,yönetim işlerinde ileri bir uygarlıktılar14 harfli bir alfabe kullanırlardıBuddha dinine bağlıydılarUygur fikir adamları Arapça ve Hintçe den çeviriler yaptılarUygurlardan kalan en önemli yapıt Yusuf Has Hacip'in "Kutadgu Bilig" (mutlu olma bilgisi ) adlı eserdir
UYGUR DEVLETİ (745-840)
Kurucusu: Kutluk Bilge Kül Kağan’dır
Başkenti: Karabalgasun’dur
Hükümdarları: - Kutluk Bilge Kül Kağan
- Moyen- Çor Kağan
- Bögü Kağan’dır
Özellikleri- İslamiyet’ten önceki Türk devletinin arasında ilk defa göçebe hayat tarzından yerleşik hayata geçerek tarım ve ticaret faaliyetleriyle uğraştılar
- Türk tarihinde ilk defa şehir ve kasabalar kurarak, ilk Türk mimari eserlerini meydana getirdiler
- Çinlilerle ilişkileri sonucunda kağıt ve matbaayı kullandılar
- Kendine özgü Uygur Alfabesi’ni kullandılar
Yıkılış Sebebi- 839 yılında meydana gelen kıtlık, açlık, şiddetli soğuklar ve salgın hastalıklarla devletin zayıflaması
- devletin zayıflamasından yararlanan Kırgızların akınlarını arttırmaları
- 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkıldılar Devleti yıkılan Uygurların bir kısmı çeşitli yerlere göç ederek yerleştiler Uygurlar, XII Yüzyıl başlarında Moğolların egemenliğine girdiler
“ Uygurlar, Moğol egemenliğinde yaşarken Araplarla Çinliler arasında yapılan Talas Savaşı (751)’ndan sonra Müslüman olmuşlardır”
“ kültür ve medeniyet yönünden Moğolları etkileyen Uygurlar, Moğollardan bir kısmının Türkleşmesini sağladılar
Devlet - Saray hayatı :
Çağın en ileri ve aydın ülkesi idilerHanlığa hukuki esaslara dayanan devlet tadı verdilerhukuk devleti vücuda getirdilerYabancı ellerde yaşayan Türk kolonileri için koruyucu kanunlar çıkardılarDevlet idaresinin yürütülmesinde memurlar ,vekiller ve çeşitli mansuplar oluşturdularSaray hayatını ,düzenli merasimleri tanzim ettilerHan ve saray halkının yakarıcı sefirleri karşılama vazifeleri de düşünüldü
Fikir Hayatı :
Yüksek seviyedendiUygur saraylarında yerli yabancı tarihçiler ,alimler,şairler,sanatkarlar,nakkaşlar,mu*****in as lar himaye gördüMürebbilerin ders verdikleri ,kütüphaneler kurdukları Çin gezgincilerince bildirilirUygur şehzadesinin kopuz çaldığı ,manzum bir edebiyatın varlığıda unutulmamalıdır
Uygurlar lXyy dan beri yksek bir kültür gelişmesi geleneğini kurdularXllyydan itibaren Orta-Asya Türk Moğol haklarının kültür terbiyesini üstlendiler
Son yarım asır içinde Uygur Hanlığı merkezi olan Hoço ve İdikut şehri harebelerinde yapılan kazılarda Budist,Manihey ve Hristiyan mabetlerinde çok sayıda malzeme elde edildiMalzemeler Uygur dili ve edebiyatının azametini belirtmeye yeterÇoğu da dinlerden yapılan tercümelerdiAzı orjinal olmak üzere tabiata ,astronomiye ve edebiyat nevilerine ait tercüme vesikalar idiHatta Orjinali elde olmayan ,Tübetçe'den çevrilen Uygur hükümdarlarından birinin çevre memleketlerden bilgi edinmek amacıyla gezen memurların bir seyahatnamesi de vardır
Çoğu malzemeler çeviridirUygurca bu yüzden Uygur dil adını da almıştırUygurca'ya İran,Hind ,Sağa ,Çin ,dillerinden kelimeler girdiBunlar daha sonra mürebbi Uygurlar tarafından Moğolca'ya da eklenmiştirTabiatıyla Uygıurca'ya 1-Dini ve 2-Ticari münasebetler vasıtasıyla pek çok kelime girmiştir
Uygurların Alfabeleri :
Uygurlar muhtelif alfabeler kullandılarRum,Brahma,Tibet,Süryani,Soğa,Uygur ,Ma ni alfabeleridir
Hind harleriyle Budizm dinine ait Türkçe metinler Avrupalı bilginler tarafından bulunmuştur629 yılında bu hurufati terkle milli Soğa alfabesi Budist Uygurlarca kullanılmıştırDAha sonra Mani dinin mensup olanlar Mani,Hristiyan Uygurlar da Süryani alfabesini kullandılar
Soğal alfabesini Türkler ilkin Kara Balgasun abidesinde kullanmıştırBu abide 825-832 yılına kadar egemenlik süren Uygur halkının onuruna kazınmıştırBu harfler önce Uygur hurufatı sayıldıFWK Müller ise Soğa alfabesi olduğunu ortaya koymuşturSoğa harfleri Uygu harflerinin bir eşidirSoğa alfabesinin olgunlaşması da Uygur hurufatıdırSoğaların ticari hayatı etkili olmuştur
Soğa harfleri 22 işarettirArami alfabesine yakındırÜç işaret de noktalama işareti olarak kullanılmıştır;belki Soğa alfabesinin kaynağı Arami harfleridir
Uygur Harfleri
Menşei Arami >soğa>Uygur alfabesi olan bu hurufatı Uygurlar ,müstakil bir devlet olunca Vlllyyilk yarısında kullandıkları birkaçı dışında hepsi bitişik yazıldıGöktürk alfabesine göre Uygur Alfabesi daha az işaretlidirYarı sedalı sese tekabül eden (y) nin dışında 18 işaret bulunur
Uygurca 'da ünlüler için üç işaret ;ünsüzler için 15 işaret kullanılmıştır
Uygur harflerine ilk temas eden Xlyüzyılda KAşgarlı MAhmut olmuştur
AYRICA
Ötüken, Kansu ve Doğu Türkistan’da bir hâkanlık iki devlet kurmuş olan Türk boyu
Uygurların anayurtları, Baykal Gölünün güneyindeki Orhun, Selenga ve Tala nehirlerinin bulunduğu bölgedir Bilinen tarihleri Büyük Hun İmparatorluğu ile başlar Tabgaçlar (386-534) devrinden sonra, beşinci yüzyılın ikinci yarısında beylik kurdular Göktürkler'in ilk zamanlarında Selenga Nehri etrafında oturuyorlardı Yedinci yüzyılın ilk çeyreğinde Sir-Tarduşların altı kabileden meydana gelen birliğine katıldılar P’u-ku, Tongra, Bayırku ve Fu-lo-pu kabileleri de Uygurların etrafında toplanarak, hep beraber Uygur adını benimsediler Beyleri, Erkin unvanını taşıyor ve elli bin muharip asker çıkarabiliyorlardı Göktürklerin zayıflamasıyla, kuvvetlendiler Erkin yerine İl-teber unvanını kullanmaya başladılar İl-teber T’u-mi-tu devrinde, Tola havâlisini alıp, güneyde Hoang-ho’ya kadar akınlar tertip ettiler Uygurlar, akınları neticesinde, 646’da Çin İmparatoru tarafından da tanındılar İl-teber T’u-mi-tu, kendini kağan ilan etti Uygurlar’ı Göktürkler tarzında teşkilâtlandırdı T’u-mi-tu 648’de Çin’in entrikalarıyla öldürülünce, yerine oğlu P’o-jon geçti P’o-jon, Çinlilerin on-okların başına kukla kağan yaptığı Ho-lu’yu mağlup ederek, 656’da Taşkent yakınlarına kadar ilerledi Uygurlar, Göktürklü Kapagan Kağan (693-716) zamanında Göktürklere bağlandı
Bilâhare Uygurlar, Göktürklerin iç mücadelesinden faydalanarak toplandılar Göktürk Devletini yıktılar 745’te, Ötüken merkez olmak üzere, Uygur Hakanlığını kurdular Dokuz-Uygur Uruğu’ndan, birlik haline geldiler Uruklar, Çince kaynaklarda şöyle geçer; Yaglakar (Yaglakır), Hu-tuko (Uturkar), Hu (Kürebir), Mo-ko-sik-i (Bagasıgır), A-vu-çö (Ebirceg), ko-sa (Hazar), Hu-vu-su (Khifuzu), Yo-vu-ku (Yagmurkar), Hi-ye-vu (Ayabire)
Bu uruklardan kurulu Uygur kabilesinin idaresi altındaki Dokuz-Oğuz birliği de; D’u-ku (Buku), Hun (Qun), Pa-ye-ku (Bayırku), T’ung-lu (Tongra), Sse-kie (Sıkar), K’i-pi, A-pu-sse, Ku-lun-vu-ku, A-tie (Ediz)'dir Dokuz Uruk’dan meydana gelen Uygur boyu, Dokuz-Oğuz boyunun ilâvesiyle boy sayısı ona yükselerek, On-Uygur diye anılan birlik meydana geldi Basmıl ve Karluk boylarının katılmasıyla birlik sayısı onbire yükseldi Uygur Hakanlığı, her boyun başına birer bey olmak üzere, on bir vali tarafından idare edilmekteydi
Uygur Hakanı Kutlug Bilge Kül, Orhun kıyısında Ordu-balık şehrini kurup, burayı merkez yaptı Kutlug Bilge Kül, 747’de ölünce, yerine oğlu Moyen-çor (Bayan-çor, Bilge Kağan) Uygur Kağanı oldu Moyen-çor (747-759), kuzeyde Kırgızlar, batıda Karluklar ve onlara yardım eden Türgişler ve Basmıllar ayrıca Sekiz-Oğuz, Dokuz-Tatar ve Çikler ile muharebe edip, bunları kendine bağladı Hakimiyetini Yenisey kaynakları, Çu-Talas havalisi, İç-Asya ve Kerulen’e kadar genişletti Oğullarını buralara, Yabgu, Şad unvanıyla tayin etti
Moyen-çor, Çin üzerinde de çok tesirli oldu Moyen-çor’a bağlı Karluklar, Çinlilerle, İslâm dînini tebliğ için bölgeye gelen Müslümanlar arasında yapılan Talas Meydan Muharebesi'nde (751) İslâm ordusu tarafını tuttu Talas Meydan Muharebesinde Çinliler, ağır mağlubiyete uğradı Tarım Havzası, Uygurlara geçti Çinliler, Orta Asya’dan çekildi Çin’de büyük hâdiseler oldu Annesi Türk olan An-lu-şan adlı bir kumandan, 200000 kişilik bir kuvvetle, Çin’in merkezî şehirlerinden Lo-yang’ı 756’da, Ç’ang-an’ı 757’de zaptetti An-lu-şan, kendisini imparator ilan etti Çinliler, bu hâdiseler üzerine, Uygurlardan yardım istemek zorunda kaldı Moyen-çor, Uygurları yardıma çağıran T’ang İmparatoru Su-tsung’u destekledi 757’de Lo-yang’ı ve diğer merkezî şehirleri geri aldı Çin, yılda 20000 ton ipek vermeyi taahhüt etti Uygur Hakanı, İmparatorun kızıyla evlendi Moyen-çor (Bilge Kağan) 759’da ölünce yerine Bögü Kağan (Alp Külüg Bilge Kağan) geçti
Bögü Kağan, Çin’e hakim olmak niyetindeydi Uygur Ordusu, 762’de Çin’e sefere çıktı Uygurların gelmesiyle Çin’deki iç mücadele sona erip, birlik oldular Uygur ileri harekâtı durdu Fakat, Çin’de Uygur nüfusu ve tesiri arttı Çin’in merkez ve şehirlerinde pek çok Uygur, serbestçe ticaret yapıyor, istedikleri kadar ipekli kumaş alıp, satıyorlardı Bögü Kağan, Tibetlilerin hücumuna uğrayan Çin’i korumak üzere, Töles asıllı Çin kumandanı P’u-ku Huai-en’in davetiyle, 762’de Lo-yang Seferini yaptı Lo-yang Seferi, Tibetlilerden Çin’i kurtardıysa da, Türk kültürünün aleyhine oldu Bögü Kağan, Ötüken’e dönerken, Mani dînini Türkler arasında yaymak için, dört rahibi de beraberinde getirdi Bögü Kağan, Manihaizm'i kabul edince, bu bozuk din, Uygurlar ülkesinde resmî bir mahiyet kazandı Manihaizm, hayvanî gıdâlarla beslenmeyi yasakladığından, disiplinli ve cesur bir kavim olan Uygurların muhariplik (savaşçılık) vasfını zayıflattı
Bögü Kağan, Kırgızlar üzerinde de zafer kazandı Çin’e sefer etmek isterken, buna karşı çıkan akrabası Nazır Tang Bağa Tarkan tarafından, 779’da öldürüldü Tang Bağa Tarkan, Alp Kutlug Bilge Kağan unvanıyla, Uygur Hakanı oldu Alp Kutlug Bilge Kağan (779-789), cesareti, iyi idaresi ve yapmış olduğu kanunlarıyla tanınır Kırgızları tekrar mağlup etti Çinli bir prensesle evlenince, Uygur tüccarlarının Çin’de tahakkümlerinden doğan anlaşmazlıklar ortadan kalktı 789’da ölmesiyle yerine Külüg Bilge Kağan (789-790) ve sonra bunun oğlu Kutlug Böge (790-795) hakan oldular
Uygurlar, iktisadî ve kültürel menfaatleri sebebiyle, Çin’i eskiden beri taarruzlardan koruyorlardı Tibetlilerin tekrar Çin’e tecavüz etmeleriyle, yine kuvvet yardımı gönderildiyse de, başarılı olmadı Kutlug Bilge Kağan, bu başarısızlık üzerine 795’te öldürüldü, yerine Alp Kutlug geçti Alp Kutlug Bilge Kağan (795-805), sevilen bir kumandan ve idare adamıydı
Külüg Bilge Kağan (805-808) zamanında, huzur devri açıldı İktisadî hayat gelişti İç-Asya’nın önemli ticaret şehirlerine nüfuz edildi Alp Bilge Kağan’dan (808-821) sonra hakan olan Küçlüg Bilge Kağan (821-833); Karabalasagun Kitabesini, 826’da diktirdi Küçlüg Bilge Kağan zamanında, Türkistan’ın doğusuna inmek isteyen Tibetliler durduruldu Karlukların başına yeni bir Yabgu tayin edilip, Soğd bölgesine kadar ticarî münasebetler geliştirildi Fakat, Uygur ülkesinde huzursuzluk da başladı, hakan öldürüldü Küçlüg Bilge Kağan’dan sonra yerine geçen Alp Külüg Bilge Kağan (833-839) da, nazırının tahrik ettiği isyanda öldürüldü
Uygurlar, millî vasıflarına ters düşen Manihaizm tesiriyle gittikçe gevşeyince; Yenisey bölgesinde olup, Orhun bölgesini de kontrol altında tutan Kırgızların taarruzuna dayanamadılar Kırgızlar, kalabalık kuvvetleriyle, 840’ta Uygur topraklarına girdiler Uygur başşehri Ötüken’i zaptedip, son hakanı öldürdüler Ötüken’de devletleri yıkılan Uygurlar, büyük topluluklar hâlinde yurtlarını terk ettiler Karluk ülkesine, Çin hududuna ve daha kesif olarak da, zengin ticaret merkezlerinin bulunduğu İç-Asya’da, Beş-balık, Turfan, Kuça sahasına göçtüler
Uygurların Ötüken’den göçleri, Hakan ailesine mensup, Vu-hi Tegin ve Ngo-nic Tegin adlı iki kardeş tarafından idare edildi Göçten sonra, Uygur tarihinin ikinci safhası başladı Göçü idare eden kardeşlerden Vu-hi Tegin (841-846), kağan seçildi Uygurlar, Kırgız ve Çin taarruzlarına maruz kalıp, çok zarar gördüler Bir kısmı Çin’in tâbiiyetine girip, Kan-Çou Uygur Devleti'ni kurdular Bir kısmı da eski yurtlarına dönüp, Doğu Türkistan (Turfan) Uygur Devleti'ni kurdular Fakat, bu iki devlet de, Bozkır Türk Devletinden farklı vasıflar taşıyorlardı Hakimiyetlerini genişletme idealleri yoktu Büyük siyasî mücadelelere girmekten sakındılar Başta, Çin hükümetleri olmak üzere, komşularıyla dostluk ve ticarî münasebetlerini devam ettirdiler
Kaynak : Genel Türk Tarihi / dallogcom
|