Türkçenin Dünü, Bugünü, Yarını

Türkî diller ailesi

Toplam 40 ayrı dilden oluşan, 189 milyon ana dili olarak konuşanı ile Türk dilleri ailesi, Altay dilleri grubunda büyük farkla en büyük dil ailesini oluşturur Yeryüzündeki bütün dil aileleri arasında yedinci büyük dil grubunu oluşturur ve önümüzdeki on yıllar içinde daha da büyüme kapasitesine sahiptir

Yeryüzündeki Büyük Dil Aileleri:

1 Hint-Avrupa dil ailesi
2 Çin-Tibet dil ailesi
3 Nijer-Kongo dil ailesi
4 Afro-Asya dil ailesi
5 Avustronezce dil ailesi
6 Dravid dilleri ailesi
7 Altay dilleri grubunda

Türkî Dillerin Coğrafyası

Türkî diller, Doğu ve Güneydoğu Avrupa, Batı, Orta ve Kuzeyasya gibi büyük bir coğrafyaya dağılmıştır Bu bölge Balkanlar'dan Çin'e, İran'dan Kuzey Denizine kadar uzanır Asya'nın yaklaşık otuz ülkesinde en az bir Türk dili, sözünü etmeye değer yaygınlıkta konuşulur Bunun yanında Almanya'da büyük bir azınlık Türkiye Türkçesini ana dili olarak konuşur
Büyük Türk Dilleri ve Anlaşılabirlik

Türk dillerini konuşanların dörtte üçü, en büyük üç Türk dilinden birini kullanır:

Türkiye Türkçesi; yaklaşık 77 milyon ana dili olarak konuşanı vardır Türkiye, Balkanlar, Batı ve Orta Avrupa'daki ikinci dil olarak konuşanlar ile 83 milyonu bulur
Özbekçe; 28-30 milyon konuşucu: Özbekistan, Kuzey Afganistan, Tacikistan ve Batı Çin
Azerice; 35-41 milyon konuşucu: Azerbaycan ve Güney Azerbaycan|, Gürcistan, Rusya, Türkiye

Bir milyondan fazla konuşucusu olan diğer Türk dilleri:

Kazakça 16 milyon konuşucu: Kazakistan, Özbekistan, Çin, Rusya
Uygurca 20-25 milyon konuşucu: Çin- Sincan
Türkmence 85 milyon konuşucu: Türkmenistan, Kuzey Iran
Kırgızca 5,2 milyon konuşucu: Kırgizistan, Kazakistan, Doğu Türkistan
Çuvaşça 2 milyon konuşucu: Rusyanın Avrupa kısmında
Başkurtça 2,5 milyon konuşucu: Başkıristan
Tatarca 8,8 milyon konuşucu: Merkez Rusyadan Batı Rusyaya kadar
Kaşkayca 1,5 milyon konuşucu: İran'ın Fars ve İsfahan ve Huzistan illerinde
Gagavuzca 350000 konuşucu:Moldova Gagavuzya özerk yönetimi,Ukrayna,Romanya,Rusya
Tuvaca 400000 konuşucu: Tuva özerk Cumhuriyeti,Moğolistan Sengel,Doğu Türkistan Altay,Rusya

Sayılar 8/2007 tarihli kaynaklardan alınmışdır %5 - %10 daha yüksek sayılar gösteren kaynaklar bulmak da mümkündür

Anlaşılabilirlik;

Neredeyse tüm Türkî dillerinin sesbilim, sözdizim ve şekil bilgisi aynıdır Yalnızca Çuvaşça, Halaçça ve Yakutça ile Dolganca gibi Sibirya Türk dilleri bu noktalarda farklıdır Bunun yanında komşu ülkelerin sınırlarında kaynaşmadan ileri gelen ve bazen dil gruplarının sınırlarını da aşan lehçeler bulunur

Türk dillerini birbirlerini anlayabilen dillerden oluşan gruplara ayrılır En büyük grup Türkiye Türkçesi, Azerice ve Türkmence'yi içine alan Oğuz grubudur Diğer gruplar, Uygur, Kıpçak, Ogur, Sibirya ve Argu gruplarıdır Aynı grubun içinde yer alan dillerin arasındaki fark bir lehçe farkı kadardır, ancak iki farklı gruba ait dilin arasında anlaşabilirliği zorlaştıran ya da imkânsız kılan gramer farkları vardır Buna rağmen tüm dillerde neredeyse hep aynı kalan birçok sözcük vardır:

Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Azerice Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Tuvaca
ana ana ana ene ana ana ona ana ava
burun burun burun burun borın murιn burun burun dumçuk
qol kol qol gol qul qol qo‘l kol hol
yol yol yol ýol yul jol yo‘l yol oruk
semiz semiz semiz semiz simez semiz semiz semiz semis
topraq toprak torpaq topraq tufraq topıraq tuproq tupraq dovurak
qan kan qan gan qan qan qon qan han
kül kül kül kül köl kül kul kül hül
sub su su suw su suw suv su sug
aq ak ağ ak aq aq oq aq ak
qara kara qara gara qara qara qora qara kara
qızıl kızıl qızıl qyzyl qızıl qızıl qizil qizil kızıl
kök gök göy gök kük kök ko‘k kök kök

(Daha fazla örnek için buraya bakınız: Sözlük karşılaştırması)
Türkçe ulusal diller

Türkiye Türkçesi, Azerice, Türkmence, Kazakça, Kırgızca ve Özbekçe, ülkelerinin ulusal dilidir Bunun yanında bazı özerk Türkî cumhuriyetlerinde ve bölgelerinde resmi dil olarak geçenler vardır: Çuvaşça, Kumıkça, Karaçay-Balkarca, Tatarca, Başkırca, Yakutça, Hakasça, Tuva, Altayca ve Çin'de Uygurca

Ülkelere göre Türkî diller

Türkî diller Avrupa'nın ve Asya'nın otuz ülkesinde konuşulur Çizelge alt gruplara ayrılmıştır ve sayılar yalnızca ana dili olarak konuşanları göstermektedir
Grup ve dilleri Konuşanların
sayısı Konuşulduğu ülkeler
OGUR ya da BOLGAR grubu
Çuvaşça 2 milyon Rusya (Çuvaşistan) 2 milyon, Kazakistan 22000
KIPÇAK grubu
Karaimce ölmek üzere Litvanya 20, Ukrayna <10, Polonya <10
Kumukça 420000 Rusya (Dağıstan)
Karaçay-Balkarca 300000 Rusya (Karaçay-Çerkez, Kabardey-Balkar)
Kırım Tatarcası 500000 Ukrayna 200000, Özbekistan 190000, Kırgızistan 40000, Balkanlar
Tatarca 88 milyon Rusya 5800000 Özbekistan 470000, Kazakistan 330000, Kırgızistan 70000,
Tacikistan 80000, Türkmenistan 50000, Ukrayna 90000, Azerbaycan 30000
etnik olarak Tatarlar: 6,6 milyon
Başkurtça 2,5 milyon Rusya 1,8 milyon, Özbekistan 35000, Kazakistan 20000
Nogayca 70000 Rusya (Kuzeykafkas)
Karakalpakça 400000 Özbekistan
Kazakça 16 milyon Kazakistan 11,7 milyon, Çin 700,000, Özbekistan 800000, Rusya 650000, Moğolistan 100000
Kırgızca 5,5 milyon Kırgızistan 45 milyon, Özbekistan 200000, Çin 200000
OĞUZ grubu
Türkçe (Türkiye Türkçesi) 83 milyon Türkiye 725 milyon, Balkanlar 1 milyon-15 milyon, Irak 600000-3000000, Kıbrıs 280000, Rusya 100000,
Almanya 2,8 milyon-35 milyon, Batı Avrupa 2000000, Suriye 200,000-15 milyon
Gagavuzca 300000 Moldavya 170000, Balkanlar 50000, Ukrayna 20000, Bulgaristan 10000,Rusya
Azerbaycanca 41 milyon Iran 30 milyon, Azerbaycan 9 milyon, Türkiye 500000, Rusya 2 milyon,
Gürcistan 500000
Türkmence 75 milyon Türkmenistan 4,8 milyon, Iran 2 milyon, Afganistan 750000, Irak 250000, Özbekistan 250000
Ahiskaca 1 milyon Türkiye,ABD,Gürcistan,Rusya,Orta Asya 1 milyon, Iran 2 milyon, Afganistan 500000, Irak 250000, Özbekistan 250000
Horasan-Türkçesi 400000[kaynak belirtilmeli] Iran ( Horasan ili)
Kaşgayca 1,5 milyon[kaynak belirtilmeli] Iran (Fars, Kuzistan illeri)
Aynallu 7000 Iran (Markazi, Ardebil ve Zanjan illeri)
Afşarca 300000 Afganistan (Kabul, Herat), Kuzeydoğu-Iran
Salarca 55000 Çin (Qinghay ve Gansu illeri)
UYGUR grubu
Özbekçe 28 milyon-30 milyon Özbekistan 25 milyon, Afganistan 2,5 milyon, Tacikistan 1 milyon, Kırgızistan 750000,
Kazakistan 400000, Türkmenistan 300000
Uygurca 20 milyon (Doğu Türkistan) Çin 20 milyon, Kırgızistan 200000, Kazakistan 200000
Yugurca 5000 Çin (Gansu ili)
Ayni (Türk dili) (Japon kavimi Aynu ile ilgisi yoktur) 7000 Çin (Sincan Uygur Özerk Bölgesi)
SİBİRYA grubu
Yakutça 456000 Rusya (Yakutistan Özerk Bölgesi)
Dolganca 5000 Rusya (Taymir Özerk Bölgesi)
Tuvaca 350000 313 940 Rusya[4] , 31 823 Moğolistan[5], 4 000 Çin
Tofaca ölmek üzere † Rusya (Tuva Özerk Bölgesi)
Hakasça 65000 Rusya (Hakasya Özerk Bölgesi)
Altayca 75000 Rusya, Altay Özerk Bölgesi)
Şorca 10000 Rusya, Altay Özerk Bölgesi
Çulimce 2500 Rusya, Kuzey Altay Özerk Bölgesi)
ARGU grubu
Halaçça 42000 İran (merkez il, Kom ve Arak arasında)
TOPLAM - 167,000,000[6]
Tükenmek üzere olan Türkî diller

Bazı diller yalnızca birkaç yaşlı kişi tarafından konuşulmaktadır ve yok olma yolundadırlar Kaybolmak üzere olan diller şunlardır:

Güney Sibirya'da Tofaca ya da Karaçayca
Litvanya'da ve Polonya'da Karaimce
Musevi-Kırım-Tatarcası
Kuzeybatı Çin'de Ili Turki (Ili ovasında)

Yalnızca birkaç bin konuşanı kalmış olanlar:

İran'da Aynallu dili
Çin'de Yugurca (Gansu ili)
Kaşkayca (Kaşkay İli)
Kuzey Sibirya'da Dolganca
Güney Sibirya'da Çulimce (Altay bölgesinin kuzeyinde Çulım ırmağı kenarında)

Diğer Türkî diller böyle bir yok olma tehlikesi taşımıyor ve büyük Türk dillerinin konuşucu sayısı giderek artmaktadır
Türkî dillerin sınıflandırılması

"Ağızlar, yazı dilinin bozulmuş bir şekli değil, onun yanında, fakat ondan bağımsız olarak yaşayan ve nesiller boyu devam edegelen dil değerleridir"[7] "Bugün Anadolu’nun birçok yer, köy, oba, dağ, ırmak ve saire adları, Türkî boy, uruğ ve soylarına izafe edildiklerinden bu eski Türkî hatıralarını muhafaza ettikleri gibi, eski gelenek ve görenekler de silinip ortadan kalkmamıştır Hele şive ve ağız malzemesi bakımından, Türkî kabilelerin, uruğlarının ve sairenin, Türk dili tarihinde unutulmaz hizmetleri vardır"[8]
Sınıflandırma sorunları

Dillerin benzerliğinden ve tarihte birbirlerinden çok etkileşmiş olmalarından dolayı, Türk dil grubunun sınıflandırılması kolay değildir Ayrıca Türk halklarının geçmişteki göçebe yaşam tarzı coğrafi sınırlar çizilmesini de zorlaştırır Bu yüzden farklı sınıflandırmalara rastlamak mümkündür Çoğu, Rus dil bilimcisi Aleksander Samoiloviç'in 1922'de yaptığı sınıflandırmanın üzerine kurulmuştur Dil ailelerindeki sınıflandırmaların genellikle genetik bilgilere dayanarak yapılmasına rağmen, Türkî dil grubunda coğrafi dağılım daha büyük rol oynamaktadır
Çuvaşçanın ayrımı

Çuvaşça, çoktan ölmüş eski Ön Bulgar dili ile birlikte diğer Türkî dillerine daha uzak kalan Bolgarca dalını oluşturur Bazı bilimciler, diğer Türkî dillerden farklı olduğu için Çuvaş dilini gerçek Türkî dil olarak tanımazlar Bu büyük farkın, diğer Türkî dillerinden daha erken ayrılmasından kaynaklanmış olup olmayacağı sorusu henüz yanıtlanamamıştır Bu farklardan birisi diğer Türkî dillerde sonu /-z/ ile biten sözcüklerin /-r/ ile bitmesidir:

Çuvaşca "tahar", ama Nogayca "togiz" – ("dokuz")
Çuvaşca "kör", ama Türkçe "köz"

Çuvaşça, Rusya'nın Avrupa tarafında, Moskova'nın doğusunda Çuvaşistan'da 1 milyon kişi tarafından konuşulur Başkurtistan ve Tataristan'daki konuşucuları ile birlikte toplam 1,8 milyon konuşanı vardır Çuvaşlar Hıristiyan-Ortodoks'tur ve Kiril alfabesi'ni kullanırlar, Çuvaşça dergiler, gazeteler, radyo ve TV programları vardır Kendilerini kültürel ve tarihsel olarak İdil Bulgarlarının torunları olarak görürler
Halaçcanın ayrımı

Diğer Türkî dillerine en uzak kalan Halaç dilidir Dil bilimcisi Gerhard Doerfer'in görüşüne göre Halaç, Türkî dillerinin Argu grubunun son üyesidir Türkî-i Kadim'den çok erken ayrılmış ve 13 yüzyılda İran'da, etrafı Farsça konuşanlarla çevrili kalmıştır (Yani ETHNOLOGUE 2005'te[9] iddia edildiği gibi, Azerice ile yakın akrabalığı yoktur) Halaç bugün 40000 kişi tarafından İran'ın Kom ve Akar illerinde konuşulur ve İran'daki Türkî diller arasında en ilginçlerindendir Diğer dillerden ayrı kalması ve Farsça'dan etkilenmesine rağmen, ana dilden parçalar korumuştur Ancak sesi Farsça'ya benzer
Ötekiler

Türkî dillerin öteki dört grubu günümüzdeki coğrafi dağılımlarına göre değil, eski kavimlerin dağılımına göre sınıflandırılmıştır Böylece;

Kıpçakî: Kuzeybatı Türkî dili
Oğuzca: Güneybatı Türkî dili
Uygurî: Güneydoğu Türkî dili
Sibirya Türkî dili diye ayrılırlar

Yakutça ve Dolganca da uzun süre ayrı kalmalarından dolayı diğer Türkî dillerden farklıdır Bu diller zamanla daha çok Tunguz ve Moğol dillerine yaklaşmışlardır, diğer dillerdeki Arapça ve Farsça sözcükler bunlarda bulunmaz

Müslüman Türkî halklarının dillerinin benzemesinde, İslam'a geçişle birlikte Arapça ve Farsça'dan etkilenmiş olmalarının da payı vardır Eski Sovyetler Birliği'nde yaşayanlar Rusça'dan da etkilenmişlerdir

Özellikle Tanzimat döneminden sonra Türkiye Türkçesi, Fransızca'dan pek çok terim almıştır Bunların yanında son dönemde İngilizce'den de Türkiye Türkçesine pek çok sözcük girmiştir Ancak Cumhuriyet'in kurulmasından sonra Atatürk tarafından TDK'nin kurulmasıyla birlikte Türkçe'de öze dönüş süreci başlamıştır
Modern dil biliminde sınıflandırma

En son verilere göre (Johanson, Lars & Éva Agnes Csató, eds (1998) The Turkic languages London: Routledge), Türkî dil grubunun sınıflandırması şu şekilde yapılır (konuşucu sayıları 2006 yılına göre verilmiştir):

Ana Türkî dil

Ogurca (yada Bolgarca)
Bolgarca (ölü), Çuvaşça (1,8 milyon)
Türkî-i Kadim (Genel isim olarak kullanımı)
Kıpçakça (Kuzeybatı Türkî)
Batı: Kırım-Tatarcası (500000), Kumıkça (280000), Karaçay-Balkarca (250000), Karaimce (ölmek üzere), Kumanca (ölü)
Kuzey: Tatarca (7,8-88 milyon), Başkurtça (2,2 milyon)
Güney: Kazakça (14-16 milyon), Kırgızca (5,2 milyon), Karakalpakça (400000), Nogayca (70000)
Oğuzca (Güney-Batı Türkî)
Batı: Türkiye Türkçesi (77 milyon, ikinci dil olarak konuşanlarla 83 milyon), Azerice (35-40 milyon), Gagavuzca (400000)
Doğu: Türkmence (6,8-85 milyon), Horasan-Türkçesi (400000 ?)
Güney: Kaşgayca (1,5 milyon), Afşarca (300000), Aynallu dili (7000), Sonkori (?)
Salar: Salarca (60000)
Uygurca Uygurca 20-25 milyon (Güneydoğu Türkçe)
Çagatay Çagatayca (ölü)
Batı: Özbekçe (28 milyon)
Doğu:
Eski Türkçe (Orhun Kök, Yenisey Kök, Eski Uygurca, Karahanlıca) (ölü)
Uygurca (20-25 milyon)
Yugurca (Batı Yugur) (5000)
Ayni dili (Ainu) (7000)
İli Tûrki dili (100)
Sibirce (Kuzeydoğu Türkî)
Kuzey:
Yakutça (456000), Dolganca (5000)
Güney:
Yeniseyce Hakasça (65000), Şorca (10000)
Sayan Tuvaca (200000), Tofaca (Karaçayca) (ölü)
Altayca Altayca (75000) (lehçeleri: Oyrot dili; Tuvaca, Kumanda, Ku; Teloytca, Telengitçe)
Çulim Çulimce (500)
Argu
Halaçça (Kalayca) (42000)

sözcük
Sınıflandırmanın kriterleri

Üstteki sınıflandırmada coğrafi dağılımın yanı sıra geleneksel dil biliminin kriterleri de dikkate alınmıştır:

Ogur dil grubundaki /-r/ yerine /-z/ kullanılması, bu dil grubunu diğerlerinden ayırır
Sibirya-Türkî dillerini diğerlerinden farkına bir örnek: Tuvaca dilinde "adak", Yakutça "atah" diğerlerinde ise "ayak" denir Yalnızca Halaç dilinde "hadak" denir
Oğuz dil grubu diğerlerinden sonek başlatan /G/'nin eksik olmasıyla ayrılır Örnek: "kalan" (kalmak), diğer Türkî dillerinde "kalGan"; "bulanmak", diğerlerinde "bulGanmak"
Sonekin sonuna eklenen /G/ güneydoğu Türkî grubunu kuzeybatı grubundan ayırır: Uygurca "taglik" ama Tatarca "tawlı" – (dağlık)

Sözlük karşılaştırması

Bu tablo, önemli sözcükleri farklı Türk dillerinde karşılaştırır, böylece Çuvaşça'nın ve Yakutça'nın farklığını ve diğerlerinin birbirine yakınlığını görmemizi sağlar Bazı sözcüklerin tabloda eksik olması, o dilde o sözcüğün varolmadığı anlamına gelmez Bazı dillerde bazı sözcükler farklı etimolojik kökten gelirler ve bu yüzden karşılaştırılması anlamlı değildir
Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Yakutca Çuvaşca
ata ata ata ota atte
ana anne/ana ene ana ana ona ana anne
o'gul oğul oğul ul, uğıl ul o'gil oghul uol ıvăl
er(kek) erkek erkek ir erkek erkak är er ar, arşçin
kyz kız gyz qız qιz qiz qiz ky:s he'r
kiši kişi kişi keşe kisi kihi şçin
kelin gelin geli:n kilen kelin kelin kelin kylyn kilen
Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Yakutca Çuvaşca
jürek yürek ýürek yöräk jürek yurak yüräk süreq ıratu
qan kan ga:n qan qan qon qan qa:n jon
baš baş baş baş bas baş bas pušç
qyl kıl qyl qıl kyl kyl kyl kyl χe'le'r
köz göz göz küz köz ko'z köz kos kör
kirpik kirpik kirpik kerfek kirpik kiprik kirpik kirbi: χurbuk
qulqaq kulak gulak qolaq qulaq quloq qulaq gulka:k hălha
burun burun burun borın murιn burun burun murun sămsa;
qol kol gol qul qol qo'l qol hul
el(ig) el el ili: ală
barmak parmak barmak barmaq barmoq barmaq pürne
tyrnaq tırnak dyrnaq tırnaq tιrnaq tirnoq tirnaq tynyraq
tiz diz dy:z tez tize tizza tiz tüsäχ
baltyr baldır baldyr baltır baldyr boldyr baldir ballyr
adaq ayak aýaq ayaq ayaq oyoq ataq
qaryn karın garyn qarın qarιn qorin qor(saq) qaryn hırăm
Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Yakutca Çuvaşca
at at at at at ot at at ut
siyir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr sigir
yt it it et iyt it it yt jyda
balyq balık balyk balıq balιq baliq beliq balyk pulă
bit bit bit bet biyt bit pit byt pıjdă
Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Yakutca Çuvaşca
ev ev öý öy üy uy öy av
otag otağ otaq otaq otoq otu:
yol yol yo:l yul jol yo'l yol suol şçăl
köprüq köprü köpri küpar köpir ko'prik kövrük kürpe keper
oq ok ok uk o'q oq oχ ugu
ot ot ot ut ot o't ot uot vot
kül kül kül köl kül kul kül kül kö'l
suv su suw syw suw suv su ui syv
kemi gemi gämi kimä keme kema kime
köl göl köl kül köl ko'l köl küöl külĕ
atov ada ada atan aral orol aral ută
küneš güneş gün qoyaş kün kün kün hĕvel
bulut bulut bulut bolıt bult bulut bulut bylyt pĕlĕt
yulduz yıldız ýyldyz yoldız zhuldιz yulduz yultuz sulus şçăltăr
topraq toprak toprak tufraq topιraq tuproq tupraq toburaχ tăpra
töpü tepe depe tübä töbe tepa töbö tüpe
yağac ağaç agaç ağaç ağaš jyvăşç
tenri tanrı taňry täñre tängri tanara tură
Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Yakutca Çuvaşca
uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uzun uhun vărăm
yany yeni yany yaña janga yangi yengi sana şĕnĕ
semiz semiz semiz simez semiz semiz semiz emis samăr
tolu dolu do:ly tulı tolι to'la toluq toloru tulli
aq ak ak aq aq oq aq
qara kara gara qara qara qora qara χara χura
qyzyl kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil qizil kyhyl χĕrlĕ
kök gök gök kük kök ko'k kök küöq kăvak
Sayılar Eski Türkçe Türkiye Türkçesi Türkmence Tatarca Kazakça Özbekçe Uygurca Yakutca Çuvaşca
1 bir bir bir ber bir bir bir bi:r pĕrre
2 eki iki iki ike yeki ikki ikki ikki ikkĕ
4 tört dört dö:rt dürt tört to'rt töt tüört tăvattă
7 yeti yedi yedi cide jeti yetti yättä sette şiççĕ
10 on on o:n un on o'n on uon vunnă
100 yüz yüz yü:z yöz jüz yuz yüz sü:s şĕr
Şahıs Zamirleri
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
ben mən men men men min min men men min epĕ / ep
bana mənə maňa menga manga miñä miña mağan maga miexe / miexeğe mana
beni məni meni meni méni mine mine meni meni miigin mana
bende məndə mende menda mende / méningde mindä mindä mende mende - manra
benden məndən menden mendan mendin / méningdin mindän minnän menen menden miigitten manran
benim mənim meniň mening méning mineñ minem meniñ menin miene man / manăn
benimle mənimlə men bilen / meniň bilen men bilan / mening bilan men bilen / méning bilen mineñ menän minem belän menimen men menen miiginen manpa
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
sen sən sen sen sen hin sin sen sen en esĕ / es
sana sənə saňa senga sanga hiñä siña sağan saga eyiexe / eyiexeğe sana
seni səni seni seni séni hine sine seni seni eyigin sana
sende səndə sende senda sende / séningde hindä sindä sende sende - sanra
senden səndən senden sendan sendin / séningdin hindän sinnän senen senden eyigitten sanran
senin sənin seniň sening séning hineñ sineñ seniñ senin eyiene san / sanăn
seninle səninlə sen bilen / seniň bilen sen bilan / sening bilan sen bilen / séning bilen hineñ menän sineñ belän senimen sen menen eyiginen sanpa
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
siz siz siz siz siz / sili heź sez siz siz en esir / esĕr
size sizə size sizga sizge / silige heźgä sezgä sizge sizge eyiexe / eyiexeğe sire
sizi sizi sizi sizni sizni / silini heźźe sezne sizdi sizdi eyigin sire
sizde sizdə sizde sizda sizde / silide heźźä sezdä sizde sizde - sirĕnte
sizden sizdən sizden sizdan sizdin / silidin heźźän sezdän sizden sizden eyigitten sirĕnten
sizin sizin siziň sizning sizning / silining heźźeñ sezneñ sizdiñ sizdin eyiene sirĕn
sizinle sizinlə siz bilen / siziň bilen siz bilan / sizning bilan siz bilen / sizning bilen / sili bilen heźźeñ menän sezneñ belän sizben siz menen eyiginen sirĕnpe
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
o o ol u u ul ul ol al kini văl / ul
ona ona oňa unga uningha uğa aña oğan aga kiniexe ăna
onu onu onu uni uni unı anı onı anı kinini ăna
onda onda onda unda unda / uningda / anda unda anda onda anda - unra / unta
ondan ondan ondan undan undin / uningdin / andin undan annan onan andan kinitten unran / untan
onun onun onuň uning uning unıñ anıñ onıñ anın kiene un / unăn
onunla onunla o bilen / onuň bilen u bilan / uning bilan u bilen / uning bilen unıñ menän anıñ belän onımen al menen kininen unpa
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
biz biz biz biz biz beź bez biz biz bihigi epir / epĕr
bize bizə bize bizga bizge beźgä bezgä bizge bizge bihiexe / bihiexeğe pire
bizi bizi bizi bizni bizni beźźe bezne bizdi bizdi bihigini pire
bizde bizdə bizde bizda bizde beźźä bezdä bizde bizde - pirĕnte / pirte
bizden bizdən bizden bizdan bizdin beźźän bezdän bizden bizden bihigitten pirĕnten / pirten
bizim bizim biziň bizning bizning beźźeñ bezneñ bizdiñ bizdin bihiene pirĕn
bizimle bizimlə biz bilen / biziň bilen biz bilan / bizning bilan biz bilen / bizning bilen beźźeñ menän bezneñ belän bizben biz menen bihiginen pirĕnpe
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
siz siz siz senlar siler / sénler heź sez sender siler ehigi esir / esĕr
size sizə size senlarga silerge / sénlerge heźgä sezgä senderge silerge ehiexe / ehiexeğe sire
sizi sizi sizi senlarni silerni / sénlerni heźźe sezne senderdi silerdi ehigini sire
sizde sizdə sizde senlarda silerde / sénlerde heźźä sezdä senderde silerde - sirĕnte
sizden sizdən sizden senlardan silerdin / sénlerdin heźźän sezdän senderden silerden ehigitten sirĕnten
sizin sizin siziň senlarning silerning / sénlerning heźźeñ sezneñ senderdiñ silerdin ehiene sirĕn
sizinle sizinlə siz bilen / siziň bilen senlar bilan siler bilen / sénler bilen heźźeñ menän sezneñ belän sendermen siler menen ehiginen sirĕnpe
Türkiye Azerbaycan Türkmen Özbek Yeni Uygur Başkırt Tatar Kazak Kırgız Yakut Çuvaş
onlar onlar olar ular ular ular alar / ular olar alar kiniler vĕsem / vălsem
onlara onlara olara ularga ulargha ularğa alarğa olarğa alarga kinilerge vĕsene
onları onları olary ularni ularni ularźı alarnı olardı alardı kinileri vĕsene
onlarda onlarda olarda ularda ularda ularźa alarda olarda alarda - vĕsenche
onlardan onlardan olardan ulardan ulardin ularźan alardan olardan alardan kinilerten vĕsenchen
onların onların olaryň ularning ularning ularźın alarnıñ olardıñ alardın kiennere vĕsen / vĕsenĕn
onlarla onlarla olar bilen ular bilan ular bilen ular menän alar belän olarmen alar menen kinilerinen vĕsempe
Türkî dillerinin yazımında kullanılmış olan alfabeler

En eski Türkî yazıları Orhun-Yenisey runlarıdır Bunların çoğu 7 ve 8 yüzyıldan kalmadır Bu yazı, eski Germen runlarına benzediği için Run olarak adlandırılır, ama aralarında akrabalık yokturSadece şeklî münasebet vardır

Asıl yazı geleneği 10 yüzyılın sonlarında ve 11 yüzyılın başlarında Güneydoğu Türkî halklarda, Karahanlılar döneminde, Türkî-i Kadimin bir lehçesi olan Karlukça ile gelişir

Güneybatı Türkî dillerinin yazıya alınması, 10 ve 11 yüzyılda Selçuklu dili ile başlar Kardeş diller olan Eski Osmanlıca ve Eski Azeri dillerinden günümüz Türkiye Türkçesi ve Azerice gelişmiştir

14 yüzyılın Harezm Türkîsi de Güneybatı Türkî dillerine mensuptur Bu dilden günümüz Horasanca ve Türkmence gelişmiştir

Kuzeybatı Türkî dillerine ait en eski belgeler, Kumanca dili ile yazılmış olan Codex Cumanicus'dur ve 14 yüzyıldan kalmadır Bu dilin günümüzdeki torunları Tatarca ve Başkırcadır

İdil Bulgarları dilinde yazılmış en eski yazılar 13 ve 14 yüzyıldan kalmadır Bu dilden ya da buna yakın bir dilden Çuvaş dili gelişmiştir

Güneydoğu Türkî dillerinden olan Çağatayca yazıların 15 yüzyıla dayanan örnekleri bulunmuştur Çağatayca günümüz Uygurca ve Özbekçe'sinin temelini oluşturur

Türkî dillerinin yazılışları

Klasik Edebiyat dilleri olan Osmanlıca, Azerice, Çağatayca, Tatarca ve Kırım Tatarcası yalnızca Arap alfabesini kullandılar

1924-1930 yılları arasındaki sürede başka Türkî dilleri de, önce yalnız Azerice'de kullanılan latin alfabesi ile yazılmaya başlandı

1936-1940 yıllarında Rus bölgelerinde, Türkî dillerince değiştirilmiş bir Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır Arap ve Latin alfabesi kullanan Türkî dilleri birbirlerıne daha da yakınlaşırken, Kiril alfabesi kullanan diller farklılaşmışlardır Dillerin farklılaşarak ayrı diller haline gelmesi desteklenmiştir

1990'lı yıllarda Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla yeni Türkî cumhuriyetleri kurulmuştur Bu ülkeler, yani Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan, 2005 yılına kadar Türkî dillerine uygun bir ortak Latin alfabeye geçmek için antlaşma imzalamışlardır Amaç Türkî kültür mirasının korunmasıdır Ayrıca diğer ülkelerde yaşayan Türkî azınlıkların 2010'a kadar bu ortak alfabeye katılmaları gerektiğine karar verilmiştir

Türkî dilleri konuşan Museviler, İbrani alfabesi'ni kullanırlar

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ndeki Kıbrıs Türkleri de Kıbrıs Türkçesi'ni kullanırlar