Osmanlıca Sözlük (E Harfi)-Osmanlıca Sözlük (E Harfi)Osmanlı Terimleri Sözlüğü...

**Prof. Dr. Sinsi** · 09-10-2012

Osmanlıca Sözlük (E Harfi)-Osmanlıca Sözlük (E Harfi)Osmanlı Terimleri Sözlüğü

Osmanlıca Sözlük (E Harfi) EBB
(C

: Abâb) Kuru ot

Taze ot

* Mer'a, otlak, çayır

* Kavga etmek veya bir yerden gitmek için hazırlanmak

EBBAL
Deve çobanı

EBBALE
Bir yüklük odun

* Bir kısım halk

Cemaat

Cemiyet

EBBAR
İğneci

İğne yapan veya satan kimse

EBBAZ
Kaçma, ürkme

* Sıçrayıp atlayan karınca

EBBED-ALLAH
(Allah ebedî, dâim eylesin!) mânasına bir dua

EBCED
Arabça Eski Sâmi alfabesindeki harf sırasının sayı değerine göre tertiplenmesinden meydana gelen birinci kelime

Bu tertip İbrâni ve Süryâni Alfabesindeki harfleri içine alır

İbâredeki kelimelerin sırası ve harflerin rakam değerleri şu suretle gösterilmektedir

$(Ebced) $(Hevvez) $(Hutti) $(Kelemen) $(Sa'fes) $(Kareşet) $(Sehaz) $(Dazig)Bu sekiz kelime bütün huruf-u hecâ denen yirmi sekiz harfi içine almış ve sıra ile eliften gayn harfine kadar, birden bine kadar her harfte aşağıdaki sıra ile gösterildiği gibi değerler verilmiştir

Elif: 1, Bâ: 2, Cim: 3, Dal: 4, He: 5, Vav: 6, Ze: 7, Ha: 8, Tı: 9, Yâ: 10, Kef: 20, Lâm: 30, Mim: 40, Nun: 50, Sin: 60, Ayn: 70, Fe: 80, Sad: 90, Kaf: 100 Rı: 200, Şın: 300, Te: 400, Se: 500 Hı: 600, Zel: 700, Dad: 800, Zı: 900, Gayn: 1000 Şimdiki Arabcada alfabe bu sırayı tutmuyorsa da harflerin rakam gibi kullanıldığı zaman, yine eski sıraya uymak için Ebced sırasını da devam ettirmişlerdir

Hem birbirine benzeyen harfler bu sırada dizilmiştir

Eskiden İslâmlarda matematik ve fizikte bu harflerin rakam yerine kullanıldıklarını biliyoruz

EBCEDHAN
f

Ebced okuyan

Mektebe yeni başlayan, acemi

EBCED HESABI
Ebced harf tertibinde görüldüğü gibi, Kur'ân-ı Kerim daha nâzil olmadan harflere rakam değeri verilerek tarih yazılır ve hâdiseler kaydedilirdi

Bundan böyle Arab, Fars ve Türk Ebediyatında hâdiselerin tarihleri Ebced hesâbı ile yazılırdı

Birçok muharebe, zafer, büyüklerin doğum ve ölümü, yüksek mevkilere geçiş, câmi, köprü, çeşme yapılış ve açılış tarihleri bu hesaba uyularak mısralarla ifade edilirdi

İşte bu ebcede göre harflere sayı değerleri verilerek kuvve-i kudsiye sâhibi ve büyük evliya ve allâmelerden ve ehl-i sünnet ve cemaat eshabı birçok müellifler, Kur'ân-ı Kerim'den, âyet ve hadis-i şeriflerden de mânalar çıkarmışlardır

Ebced hesabının Kur'ân'a tatbikinden çıkan şudur ki: Kur'ân'ın her kelimesi ve kelimelerdeki her harf bile Allah'ın ilim ve iradesiyle bilhassa belli maksatlarla seçilmiştir

Her harfin bile yerine göre hususi bir vazifesi vardır

Meselâ: Elmalı Tefsiri sh: 3956'da Molla Câmi Merhumdan şu tarihî nakil vardır: Kur'ân-ı Kerim'in 34'üncü sure, 15'inci âyetinde (Beldetün Tayyibetün: $ "İyi bir beldedir" ifâdesi ile İstanbul kasdedilmiştir ve İstanbul'un fetih tarihi bu cümlenin ebcedi ile haber verilmiştir

) diye gösteriliyor: Bu cümledeki harfleri sıra ile hesab ederek şu neticeyi görmekteyiz: 2 + 30 + 4 + 400 + 9 +10 + 2 + 400 = 857 hicri senesi oluyor

Bu tarih İstanbul'un Sultan Fatih Mehmed Hazretleri zamanında milâdi 1453 tarihinde fethine tevâfuk etmektedir

(29

Mektub Rumuzât-ı Semaniyede : Kur'ân-ı Kerim'in 108

Suresinde: $ ebcedî makamı 857 olarak, aynen "Beldetün Tayyibetün" gibi İstanbul'un İslâm eline geçmesi olan 857 tarihine tevafuk etmekle işaret ediyor

Evet mâdem Sure-i Kevser, Resul-i Ekrem'e (A

S

M

) ihsan edilen fütuhat-ı azîmeye delâlet ediyor

Elbette İstanbul'a dahi bakıyor

)Bundan başka, Fetih Suresinde $ âyetinin, Sultan Mehmed Fâtih'in Uzun Hasan'a galib geldiği tarih 878 olarak görülmektedir

Bundan başka Timurleng'in Şâm-ı Şerif'i harab ettiği tarihi hesab edecek olursak, Kur'ân-ı Kerim'in 2'nci suresinin 114'üncü âyetindeki "Harab" $ kelimesinden aynı hesabla: 600 + 200 + 1 + 2 = 803 hicrî tarihi çıkıyor

Risale-i Nur Külliyatından Şuâlar Mecmuasında ve İmâm-ı Buhâri Tarihinde Ebi Aliye İbn-i Cerir ve İbn-i Hâtem'den nakledilen ve Kadı Beyzâvi Tefsirinde de mezkur bulunan aşağıdaki rivâyet dahi Ebced Hesabının Kur'ân-ı Kerim ile olan şeksiz alâkasını isbat etmektedir: (Bir zaman Benî İsrâil âlimlerinden bir kısmı huzur-u Peygamberîde surelerin başlarındaki $ gibi mukattaât-ı hurufiyyeyi işittikleri vakit, hesâb-ı cifir ile dediler: "Yâ Muhammed! Senin ümmetinin müddeti azdır

" Hz

Resul-ü Ekrem onlara mukabil dedi: "Az değil!" Sâir surelerin başlarındaki mukattaâtı okudu ve ferman etti

"Daha var

" Onlar sustular

Ş

)

EBCEL

EBCEL
Cüssesi büyük olan iri yapılı adam

* Atta ve devede bulunan bir damar

(İnsanda o damara, "ırk-ı ekhal" derler

)

EBDA'
(Bedi'

den) En bedi

Ziyade bedi' ve güzel

Daha çok dikkati çeken

EBDAL
(Bedil veya Bedel

C

) Evliyâdan, ziyâde nuraniyyet kazanmış olanlar

Evliyâ zümresinden bir cemaat

Arapçada halkın lüzumlu işlerinin tasarrufuna memur bir cemaata denir

(Mâsivâ alâkasından mücerret ve Cenab-ı Hakk'ın muhabbetinde fâni ve müstağrak olan zâtlar

O

S

)

EBDAN
f

Kavim, aşiret, kabile

* Şayeste, lâyık, münâsib, muvafık, uygun

EBDAN
(Beden

C

) Bedenler

Tenler

EBECC
Patlak gözlü adam

EBED
Ebedîlik

Zevalsizlik

Sonu olmamak

(Bak: Beka)Aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan "kuvve-i hayâliye"ye denilse ki: Sana bir milyon sene ömür ile saltanat-ı dünya verilecek, fakat âhirde mutlaka hiç olacaksın

Tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla "Oh" yerine "Ah" diyecek ve teessüf edecek

Demek, en büyük fâni, en küçük bir âlet ve cihazat-ı insaniyeyi doyuramıyor

İşte bu istidattandır ki, insanın ebede uzanmış emelleri ve kâinatı ihâta etmiş efkârları ve ebedî saadetlerinin envaına yayılmış arzuları gösterir ki: Bu insan ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir

Bu dünya ona bir misâfirhanedir ve âhiretine bir intizar salonudur

S

)(İnsanın fıtrat-ı zişuuru olan vicdanı saadet-i ebediyeye bakar, gösterir

Evet, kim, kendi uyanık vicdanını dinlerse, "Ebed!

Ebed!" sesini işitecektir

Bütün kâinat o vicdana verilse, ebede karşı olan ihtiyacının yerini dolduramaz

Demek o vicdan, o ebed için mahluktur

Demek bu vicdanî olan incizab ve cezbe, bir gaye-i hakikiyenin ve bir hakikat-ı câzibedârın yalnız cezbi ile olabilir

S

)

EBED-ÜL-ÂBÂD
Tükenmez, ebedî hayat

Sonsuzluk

* Cennet

EBED-ÜL ÂBİDÎN
Ebediyyen, sonsuz olarak

EBEDD
Gövdeli, iri cüsseli kimse

İki uyluğunun arası geniş ve etli olan kimse

EBEDEN
(Ebedâ) Devamlı olarak

Kat'â ve aslâ

Hiçbir vakit

EBEDGÂH
f

Kabir, mezar

EBEDHANE
f

Kabir, mezar

EBEDÎ
Sonsuza ve ebediyete âit

Ebediyete dâir ve müteallik

(Kur'ân bize bu âlemin fâni, geçici olduğunu, herşeyin devamlı değiştiğini ve takdir edilen bir zaman sonunda sona erdiğini ve ereceğini belirtiyor

Madde âleminin bir başlangıcı ve sonu olduğunu bundan da anlıyoruz

Kur'ân, bize ebedî âlemin varlığını da haber veriyor, bu dünya hayatının ebediyet âlemine geçiş için bir hazırlık, tekâmül ve geçiş dönemi olduğunu, ebediyet âlemindeki hayata uygun bir varlık olmak için bu dünyada Allah'ın emir ve kanunlarına uygun yaşamak gereğini hatırlatıyor ve emrediyor

)

EBEDİYYEN
Ebedî olarak, ilel-ebed

* Hiç bir vakit, hiç bir zaman

EBELET
Çok yemekten gelen ağırlık, hazımsızlık

EBEN
Töhmetli, kabahatli kişi

* Adâvet, düşmanlık

EBEN AN-CEDD
Babadan, dededen

EBER
Hurmanın budaklanması ve ıslah edilmesi

* Akrep sokması

EBERR
Çok faziletli, şerefli

Çok sâdık ve dindar

Çok iyilik sever

* Şenlikten uzak, bedevi

EBES
Çok süt içmekten dolayı midede ve karında meydana gelen şiş

$

EBEVEYN
Ana ile baba

(Eb ile ümm

)

EBGAZ
Çok fazla buğzedilen, hiç sevilmeyen, nefret edilen

EBH
Unutulan şeyi hatırlatmak

EBHAK
Bir gözlü

EBHAL
(Buhl

den) En hasis, çok cimri, daha tamahkâr

* Büyük gözlü

EBHÂR
(Bahr

C

) Bahirler, deryalar, denizler

EBHÂR-I VÂSİA
Geniş denizler

EBHAR
Nefesi ve ağzı fena kokan adam

EBHAS
Gözlerinin üstünde veya altında bir miktar yumruca et parçası olan kişi

EBHEKAN
Kuzu kulağı adı verilen ot

EBHEL
Ardıç ağacının yemişi

* Ardıç ağacının bir nevi

EBHEM
Söz söylemeye muktedir olmayan

Konuşmaya iktidarı bulunmayan adam

EBHER
En bâhir, en âşikâr

En parlak, daha çok zâhir

* Temiz kanı yürekten bedene dağıtan büyük bir damar

EBHİRE
(Buhâr

C

) Dumanlar, buğular

EBHUR
(Ebhar) (Bahr

C

) Denizler, bahrlar

EBHUR
(Bahur

C

) Buharlar

Buğular

EBİ
(Bak: Ebu)

EBİ-L BENÂT
Kızların babası

09-10-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Osmanlıca Sözlük (E Harfi)-Osmanlıca Sözlük (E Harfi)Osmanlı Terimleri Sözlüğü... Osmanlıca Sözlük (E Harfi)-Osmanlıca Sözlük (E Harfi)Osmanlı Terimleri Sözlüğü Osmanlıca Sözlük (E Harfi)-Osmanlıca Sözlük (E Harfi)Osmanlı Terimleri Sözlüğü Osmanlıca Sözlük (E Harfi) EBB (C: Abâb) Kuru ot Taze ot * Mer'a, otlak, çayır * Kavga etmek veya bir yerden gitmek için hazırlanmak EBBAL Deve çobanı EBBALE Bir yüklük odun * Bir kısım halk Cemaat Cemiyet EBBAR İğneci İğne yapan veya satan kimse EBBAZ Kaçma, ürkme * Sıçrayıp atlayan karınca EBBED-ALLAH (Allah ebedî, dâim eylesin!) mânasına bir dua EBCED Arabça Eski Sâmi alfabesindeki harf sırasının sayı değerine göre tertiplenmesinden meydana gelen birinci kelime Bu tertip İbrâni ve Süryâni Alfabesindeki harfleri içine alır İbâredeki kelimelerin sırası ve harflerin rakam değerleri şu suretle gösterilmektedir $(Ebced) $(Hevvez) $(Hutti) $(Kelemen) $(Sa'fes) $(Kareşet) $(Sehaz) $(Dazig)Bu sekiz kelime bütün huruf-u hecâ denen yirmi sekiz harfi içine almış ve sıra ile eliften gayn harfine kadar, birden bine kadar her harfte aşağıdaki sıra ile gösterildiği gibi değerler verilmiştir Elif: 1, Bâ: 2, Cim: 3, Dal: 4, He: 5, Vav: 6, Ze: 7, Ha: 8, Tı: 9, Yâ: 10, Kef: 20, Lâm: 30, Mim: 40, Nun: 50, Sin: 60, Ayn: 70, Fe: 80, Sad: 90, Kaf: 100 Rı: 200, Şın: 300, Te: 400, Se: 500 Hı: 600, Zel: 700, Dad: 800, Zı: 900, Gayn: 1000 Şimdiki Arabcada alfabe bu sırayı tutmuyorsa da harflerin rakam gibi kullanıldığı zaman, yine eski sıraya uymak için Ebced sırasını da devam ettirmişlerdir Hem birbirine benzeyen harfler bu sırada dizilmiştir Eskiden İslâmlarda matematik ve fizikte bu harflerin rakam yerine kullanıldıklarını biliyoruz EBCEDHAN f Ebced okuyan Mektebe yeni başlayan, acemi EBCED HESABI Ebced harf tertibinde görüldüğü gibi, Kur'ân-ı Kerim daha nâzil olmadan harflere rakam değeri verilerek tarih yazılır ve hâdiseler kaydedilirdi Bundan böyle Arab, Fars ve Türk Ebediyatında hâdiselerin tarihleri Ebced hesâbı ile yazılırdı Birçok muharebe, zafer, büyüklerin doğum ve ölümü, yüksek mevkilere geçiş, câmi, köprü, çeşme yapılış ve açılış tarihleri bu hesaba uyularak mısralarla ifade edilirdi İşte bu ebcede göre harflere sayı değerleri verilerek kuvve-i kudsiye sâhibi ve büyük evliya ve allâmelerden ve ehl-i sünnet ve cemaat eshabı birçok müellifler, Kur'ân-ı Kerim'den, âyet ve hadis-i şeriflerden de mânalar çıkarmışlardır Ebced hesabının Kur'ân'a tatbikinden çıkan şudur ki: Kur'ân'ın her kelimesi ve kelimelerdeki her harf bile Allah'ın ilim ve iradesiyle bilhassa belli maksatlarla seçilmiştir Her harfin bile yerine göre hususi bir vazifesi vardırMeselâ: Elmalı Tefsiri sh: 3956'da Molla Câmi Merhumdan şu tarihî nakil vardır: Kur'ân-ı Kerim'in 34'üncü sure, 15'inci âyetinde (Beldetün Tayyibetün: $ "İyi bir beldedir" ifâdesi ile İstanbul kasdedilmiştir ve İstanbul'un fetih tarihi bu cümlenin ebcedi ile haber verilmiştir) diye gösteriliyor: Bu cümledeki harfleri sıra ile hesab ederek şu neticeyi görmekteyiz: 2 + 30 + 4 + 400 + 9 +10 + 2 + 400 = 857 hicri senesi oluyor Bu tarih İstanbul'un Sultan Fatih Mehmed Hazretleri zamanında milâdi 1453 tarihinde fethine tevâfuk etmektedir (29 Mektub Rumuzât-ı Semaniyede : Kur'ân-ı Kerim'in 108 Suresinde: $ ebcedî makamı 857 olarak, aynen "Beldetün Tayyibetün" gibi İstanbul'un İslâm eline geçmesi olan 857 tarihine tevafuk etmekle işaret ediyor Evet mâdem Sure-i Kevser, Resul-i Ekrem'e (ASM) ihsan edilen fütuhat-ı azîmeye delâlet ediyor Elbette İstanbul'a dahi bakıyor)Bundan başka, Fetih Suresinde $ âyetinin, Sultan Mehmed Fâtih'in Uzun Hasan'a galib geldiği tarih 878 olarak görülmektedirBundan başka Timurleng'in Şâm-ı Şerif'i harab ettiği tarihi hesab edecek olursak, Kur'ân-ı Kerim'in 2'nci suresinin 114'üncü âyetindeki "Harab" $ kelimesinden aynı hesabla: 600 + 200 + 1 + 2 = 803 hicrî tarihi çıkıyorRisale-i Nur Külliyatından Şuâlar Mecmuasında ve İmâm-ı Buhâri Tarihinde Ebi Aliye İbn-i Cerir ve İbn-i Hâtem'den nakledilen ve Kadı Beyzâvi Tefsirinde de mezkur bulunan aşağıdaki rivâyet dahi Ebced Hesabının Kur'ân-ı Kerim ile olan şeksiz alâkasını isbat etmektedir: (Bir zaman Benî İsrâil âlimlerinden bir kısmı huzur-u Peygamberîde surelerin başlarındaki $ gibi mukattaât-ı hurufiyyeyi işittikleri vakit, hesâb-ı cifir ile dediler: "Yâ Muhammed! Senin ümmetinin müddeti azdır" Hz Resul-ü Ekrem onlara mukabil dedi: "Az değil!" Sâir surelerin başlarındaki mukattaâtı okudu ve ferman etti "Daha var" Onlar sustular Ş) EBCEL EBCEL Cüssesi büyük olan iri yapılı adam * Atta ve devede bulunan bir damar (İnsanda o damara, "ırk-ı ekhal" derler) EBDA' (Bedi' den) En bedi Ziyade bedi' ve güzel Daha çok dikkati çeken EBDAL (Bedil veya Bedel C) Evliyâdan, ziyâde nuraniyyet kazanmış olanlar Evliyâ zümresinden bir cemaat Arapçada halkın lüzumlu işlerinin tasarrufuna memur bir cemaata denir (Mâsivâ alâkasından mücerret ve Cenab-ı Hakk'ın muhabbetinde fâni ve müstağrak olan zâtlar OS) EBDAN f Kavim, aşiret, kabile * Şayeste, lâyık, münâsib, muvafık, uygun EBDAN (Beden C) Bedenler Tenler EBECC Patlak gözlü adam EBED Ebedîlik Zevalsizlik Sonu olmamak (Bak: Beka)Aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan "kuvve-i hayâliye"ye denilse ki: Sana bir milyon sene ömür ile saltanat-ı dünya verilecek, fakat âhirde mutlaka hiç olacaksın Tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla "Oh" yerine "Ah" diyecek ve teessüf edecek Demek, en büyük fâni, en küçük bir âlet ve cihazat-ı insaniyeyi doyuramıyor İşte bu istidattandır ki, insanın ebede uzanmış emelleri ve kâinatı ihâta etmiş efkârları ve ebedî saadetlerinin envaına yayılmış arzuları gösterir ki: Bu insan ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir Bu dünya ona bir misâfirhanedir ve âhiretine bir intizar salonudur S)(İnsanın fıtrat-ı zişuuru olan vicdanı saadet-i ebediyeye bakar, gösterir Evet, kim, kendi uyanık vicdanını dinlerse, "Ebed! Ebed!" sesini işitecektir Bütün kâinat o vicdana verilse, ebede karşı olan ihtiyacının yerini dolduramaz Demek o vicdan, o ebed için mahluktur Demek bu vicdanî olan incizab ve cezbe, bir gaye-i hakikiyenin ve bir hakikat-ı câzibedârın yalnız cezbi ile olabilir S) EBED-ÜL-ÂBÂD Tükenmez, ebedî hayat Sonsuzluk * Cennet EBED-ÜL ÂBİDÎN Ebediyyen, sonsuz olarak EBEDD Gövdeli, iri cüsseli kimse İki uyluğunun arası geniş ve etli olan kimse EBEDEN (Ebedâ) Devamlı olarak Kat'â ve aslâ Hiçbir vakit EBEDGÂH f Kabir, mezar EBEDHANE f Kabir, mezar EBEDÎ Sonsuza ve ebediyete âit Ebediyete dâir ve müteallik(Kur'ân bize bu âlemin fâni, geçici olduğunu, herşeyin devamlı değiştiğini ve takdir edilen bir zaman sonunda sona erdiğini ve ereceğini belirtiyor Madde âleminin bir başlangıcı ve sonu olduğunu bundan da anlıyoruz Kur'ân, bize ebedî âlemin varlığını da haber veriyor, bu dünya hayatının ebediyet âlemine geçiş için bir hazırlık, tekâmül ve geçiş dönemi olduğunu, ebediyet âlemindeki hayata uygun bir varlık olmak için bu dünyada Allah'ın emir ve kanunlarına uygun yaşamak gereğini hatırlatıyor ve emrediyor) EBEDİYYEN Ebedî olarak, ilel-ebed * Hiç bir vakit, hiç bir zaman EBELET Çok yemekten gelen ağırlık, hazımsızlık EBEN Töhmetli, kabahatli kişi * Adâvet, düşmanlık EBEN AN-CEDD Babadan, dededen EBER Hurmanın budaklanması ve ıslah edilmesi * Akrep sokması EBERR Çok faziletli, şerefli Çok sâdık ve dindar Çok iyilik sever * Şenlikten uzak, bedevi EBES Çok süt içmekten dolayı midede ve karında meydana gelen şiş $ EBEVEYN Ana ile baba (Eb ile ümm) EBGAZ Çok fazla buğzedilen, hiç sevilmeyen, nefret edilen EBH Unutulan şeyi hatırlatmak EBHAK Bir gözlü EBHAL (Buhl den) En hasis, çok cimri, daha tamahkâr * Büyük gözlü EBHÂR (Bahr C) Bahirler, deryalar, denizler EBHÂR-I VÂSİA Geniş denizler EBHAR Nefesi ve ağzı fena kokan adam EBHAS Gözlerinin üstünde veya altında bir miktar yumruca et parçası olan kişi EBHEKAN Kuzu kulağı adı verilen ot EBHEL Ardıç ağacının yemişi * Ardıç ağacının bir nevi EBHEM Söz söylemeye muktedir olmayan Konuşmaya iktidarı bulunmayan adam EBHER En bâhir, en âşikâr En parlak, daha çok zâhir * Temiz kanı yürekten bedene dağıtan büyük bir damar EBHİRE (Buhâr C) Dumanlar, buğular EBHUR (Ebhar) (Bahr C) Denizler, bahrlar EBHUR (Bahur C) Buharlar Buğular EBİ (Bak: Ebu) EBİ-L BENÂT Kızların babası