|
Prof. Dr. Sinsi
|
Osmanlı'da Çarşılar-Bedestenler-Çarşı Bedesten Resimleri-Bedesten Mimarisi
Bedesten ve mimarî
Bedesten, Osmanlı’nın kuruluş ve gelişmesiyle ortaya çıkmış bir ticarî yapıdır Bedesten mimarîsi, eski Anadolu ve Bizans medeniyetlerinde görülmediği gibi, Anadolu’nun güneydoğusunda bulunan “kayseriyye” denilen üstü açık çarşı şekline de benzemez Osmanlı-Türk şehirciliğinin özelliklerinden biri, yeni kurulan şehirlere dinî ve ticarî merkezlerin, yani ulu cami veya selâtin cami ve bedesten gibi büyük yapıların kendi üslûplarında inşa edilmesidir Bu yapılar, şehrin merkezi olurlar ve şehrin Osmanlı’ya ait olduğunu sembolize ederlerdi
Osmanlı’da bedesten; tipik olarak kare veya dikdörtgen şeklinde, kurşun kaplı kubbeleri olan, en kullanışlı şekilde bölümlere ayrılmış, kalın taş duvarlı bir yapıdır Şehrin merkezinde bir kale gibi yükselir, kuleleriyle şehre tepeden bakar, uzaktan hemen tanınır Genellikle bir veya iki, bazen de dört ayrı kapısı vardır Bu kapılar çarşıdan şehre ana cadde şeklinde devam eder Bedestenin içi, taş duvarlarla her birinin tepesinde bir kubbe bulunan kare biçiminde 4 ila 20 arasında değişen bölümlere ayrılmıştır Işık, bedesten duvarlarının tepe bölümünde yer alan minik pencerelerden girer Dışarıda ise bedestenin duvarlarına dayalı dükkânlar vardır İşyerleri bedestenden çıkan caddelerin iki yanına dizilmiştir Bu kompleks çevresinde de kare veya dikdörtgen şeklinde ilâve dükkânlar bulunurdu
Bütün bedesten ve hanların girişleri, çoğu kez abidevî şekilde yüksek, görkemli taş işleme-süsleme sanatlıdır Kapıları demirden veya abanoz ağacından olup, mutlaka demir veya ahşap süslemelidir Çok iyi korunmuş olan mağazalarda, dükkânlar ile depolama tesisi bulunur Yağmur ve kardan korunmak için kurşun kaplı kubbelerle süslü olarak inşa edilen bedesten, Osmanlı mimarî tarihinde çok özel bir yer tutar; bilhassa, taştan yapılmış olmasıyla sağlamlık, güvenirlilik ve devamlılık gibi mesajlar verir
Hanlarda ana kapıdan girince, üst katlara çıkmak için sağlı sollu 20-30 basamaklı merdivenler vardır Hanların üst katlarının önleri revak, arkaları mağazadır, ön revakların üstü kubbe, mağazaların üstü tonozdur Her mağaza bir odalı, yalnız köşe mağazalar 2-3 odalıdır Alt kısımlardaki mağazalar da, aynı şekilde önleri revak olarak yapılanmıştır Mağazaların altında mahzenler vardır Bu mahzenlerde dövme demir sandıklarda çok kıymetli ’lar saklanırdı Evliya Çelebi, hanların yanında veya hanlarla bağlantılı “develik” veya “ahırlar”dan bahseder ki, bunlar kervanların taşıyıcıları olan hayvanların kaldığı yerlerdir Bursa Koza Han’daki “İç Koza Han” denilen yapı tipik bir develik veya ahırdır Üst katları depo veya insanların konakladığı yer olarak kullanılmıştır Üst katlardaki odalarda ocaklıklar bulunur Kubbelerin yanından bacalar çıkar Avluların ortasında da çoğu kez bir şadırvan ve üst tarafta mescit bulunur
Alfabetik sıraya göre, Amasya (1483), Ankara (1471), Bayburt, Beyşehir, Bergama, Ereğli (Konya), Erzurum, Filibe (Plovdiv- Bulgaristan), Gelibolu (1454), Isparta (1562), İştip (Yugoslavya), Kahramanmaraş, Kastamonu (1474), Konya (1539), Lefkoşa, Manisa, Mardin (1480), Merzifon, Makedonya, Saraybosna (1551), Selanik (1481 -1512), Serez (1419), Sofya (1481-1512), Şam (1752), Şumnu (Kolarovgrad-Bulgaristan), Tekirdağ (1500), Tire (1480), Tokat, Trabzon (1516), Urfa (1568), Üsküp (1418), Vezirköprü (1670), Yanbolu (1492-Bulgaristan), Yenişehir (Larissa-Yunanistan 1510) ve Zile (1494) bedestenleri zamanımıza kadar ayakta kalmayı başarmışlardır
Ayrıca günümüzde en çok bilinen ve hâlen kullanılmakta olan bedestenler, İstanbul Kapalıçarşı’daki Bedesten-i Şâhâne (Fatih Sultan Mehmet) ile Yeni Bedesten, Galata Bedesteni, Bursa’da Kapalıçarşı’nın merkezi konumundaki Yıldırım Beyazıt Bedesteni’dir (1398) Bursa’da Emir Han, Koza Han, Fidan Hanı gibi sekiz han daha Kapalıçarşı’yla bağlantılıdır Edirne’deki Çelebi Mehmet Bedesteni’nin (1418) Edirne Kapalıçarşısı’nı oluşturması gibi, Kayseri’deki bedesten de (1497) Kayseri Kapalıçarşısı’nın merkezi ve parçasıdır Saraybosna’daki “Burusa Bedesteni” de kendi çarşısının bir parçasıdır
|