|
Prof. Dr. Sinsi
|
Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)Selçuklu İmparatorluğu Hakkında Açıklamalı Bilgi
MelikÅŸah’ın Ä°sfehan’da yaptırdığı Mescid-i Cuma’da Selçuklu Sultanı Sencer’in Merv ÅŸehrindeki
Kubbe-i Melikşah adıyla anılan kubbe Selçuklu türbesi
Sultanı MelikÅŸah’ın kabri buradadır
Emîr-i candâr :Saray muhâfızlarının başı olup,maiyetindeki hassa birlikleriyle sarayın ve sultanın emniyetini sağlamakla vazifeliydiSilâhdâr;merâsimlerde sultânın silâhlarını taşıyıp, silâhhânedeki muhâfızların âmiriydi
Emîr-i alem :Sultânın “Râyet’i Devlet” denilen bayrağını,saltanat sancaklarını taşımak ve muhâfaza etmekle vazifeliydiEmîr-i alemin maiyetinde aemdârlar vardıYasacı;bayrak ve nevbet takımını muhâfaza ve idâre ederdi
Câmedâr :Sultânın elbiselerinin muhâfızıydıEmîr-i meclis;sultânın ziyâfetlerini hazırlatıp,teşrifâtçılık yapardıEmîr-i çeşnigîr;sultânın yemeklerini hazırlayan ve sofra hizmetlerini yapan çeşnigirlerin âmiriydiŞerabdâr-ı has;sultânın şerbetlerini hazırlamak,haftanın belirli günlerinde toplanan mecliste ve yemeklerde hizmetle vazifeliydiSerhenk (Çavuş) ;merâsimlerde ve sultanın seyâhatlerinde yol açardıAyrıca,Abdâr,Emîr-i Âhur,Üstâdüdâr,Vekîl-i Has,Emîr-i Şikâr,Bazdâr ve Nedimler de sarayda vazifeli kimseler arasındaydı
Hükũmet :Devleti idâre etmek için iÅŸler dîvânlarda yürütülürdüBüyük dîvân denilen dîvân-ı saltanatta devletin umũmî iÅŸleri görüşülüp,yürütülürdüSelçuklularda büyük dîvândan baÅŸka devletin mâlî,askerî,adlî ve diÄŸer iÅŸlerine bakan dîvânlar da vardıDîvân baÅŸkanı,sultanın mutlak vekili olan Sâhib,Sâhib-i dîvân ve Hâce-i büzürg de denilen vezirdiVezir bir tâne olup,alâmet olarak destâr (sarık) ve altın divit verilirdiVezîrin diviti,Devâtdar’da olup,aynı zamanda sır kâtipliÄŸi de yapardı
Selçuklularda ,Ä°stifâ dîvânı; mâlî iÅŸlerle alâkadar olup,en önemli âzâsına Müstevfî denirdiTuÄŸrâ dîvânı;ferman,berat,menÅŸũr,nâme,mektup dâhil,yazışmalara tuÄŸra çekerdiÄ°ÅŸraf dîvânı;Müşrif-i memâlik de denilen müşrifin âmirliÄŸinde umũmî teftiÅŸ yapardıDîvân-ı arz’a,Arzü’l-ceyÅŸ baÅŸkanlık ederdi Emîr-i ariz denilen bu zâtın reisliÄŸindeki teÅŸkilât,millî savunma hizmetleri ve ordunun ihtiyaçlarını karşılamakla vazifeliydiÅžehzâdelerin yetiÅŸmesiyle alâkadar olan atabegler eyâlet merkezlerinde güvenlik hizmetleriyle ilgilenen ve şıhne (veya ÅŸahne) denilen askerî vâliler,mülkî idâreden mesul olan âmiller ve zâbıta hizmetleriyle emr-i bi’l-ma’rũf nehy-i ani’l-münker görevini üstlenmiÅŸ olan muhtesipler de hükũmet teÅŸkilâtı içinde yer alırıd
Adlî teÅŸkilât :Adliye,ÅŸer-î ve örfî kazâ olmak üzere ikiye ayrılırdıŞer-î dâvâlara kadılar (kâdılar) bakardıKâdı’l-kudât denilen baÅŸ kâdı,BaÄŸdat’ta bulunur,merkezde mahkeme baÅŸkanlığı yapardıBaÅŸ kâdı,diÄŸer kâdıları da teftiÅŸ ederdiKâdılar,ÅŸer-î dâvâlar,tereke (mîrâs) ,hayrât ve vakıf iÅŸlerine bakarlardıSelçuklu Türkleri,Hanefî olduklarından,dâvâlar ve meseleler bu mezhebin hükümlerine göre hâlledilirdiYanlış bir karar verilmiÅŸse,öteki kâdılar durumu sultâna bildirerek,düzeltme yapılır,hatânın önüne geçilirdiKâdıların yetiÅŸmesine çok dikkat edilirdi
Örfî mahkemelerin başında Emîr-i dâd denilen adâlet emîri bulunurduBunlar;devlete,kânunlara ve emirlere karşı gelenlerin dâvâlarına,siyâsî suçlara bakarlardıBir nevî olaÄŸanüstü mahkemeler demek olan Dîvân-ı mezâlim’e baÅŸkanlık ederlerdiKazaskerler (Kâdıaskerler) ,ordu mensuplarının dâvâlarına bakardıDîne aykırı görülen her harekete muhtesip,ânında müdâhele ederdiAdliye mensupları,bağımsız olup,büyük ve eyâlet dîvânlarına baÄŸlı deÄŸildiler
Ordu :Devletin temeli olan ordu,Hassa ordusu ve Tımarlı sipâhilerden meydana geliyorduSarayda husũsi olarak yetiÅŸtirilip,doÄŸrudan sultâna baÄŸlı olan Gulamân-ı saray askerleri çeÅŸitli milletlerden seçilirdiBunlar senede dört defâ maaÅŸ alırlardıHassa ordusu;melik,vâli,vezir ve diÄŸer yüksek rütbeli devlet memurlarının emri altında,her an harekete hazır askerler olup maaÅŸlıydılarSipâhiler,süvârî kuvvetleriydiSipâhi ordusu mensuplarından her biri,devletin çeÅŸitli bölgelerinde kendilerine tahsis edilen toprakların (iktâ=dirlik) gelirlerinden geçimlerini saÄŸlıyorduSelçuklular,askeri iktalar sayesinde,maaÅŸ ödemeden bir orduyu beslemiÅŸ,mühim bir Türkmen nüfusunu topraÄŸa ve devlete baÄŸlıyarak iskan etmiÅŸtiBu sayede istihsalin artmasını,halk ile hükümet arasında yeni askeri ve idari bir kadronun kurulmasını temin etmiÅŸtiBin süvariden fazla asker besleyen ikta sahipleri vardıBüyük Selçuklularda ordu mevcudu 400000’e kadar çıktıBunun 46000’i merkezde,geri kalanı devletin diÄŸer bölgelerine dağılmıştı Ä°kta sistemiyle,memleket menfaatlerini ahenkleÅŸtirip,kudretli bir askeri ve idari teÅŸkilata sahip oldularAynı sistem,Osmanlılara da tesir ettiHalk arasından HaÅŸer denilen ücretli askerlerde alınırdıAyrıca gönüllü Gaziyan ve çeÅŸitli askeri sınıflar da vardı
Selçuklu ordusunun gezici hastaneleri ve Çerge denilen hamamları vardıOrduda hafif silah olarak yay,ok,kılıç,kalkan,mızrak,harbe,sökü,bozdoÄ Ÿan da denilen topuz,gürz,balta,nacak,çekre,zemberek, pala, cevÅŸen ve çokal kullanılırdıMuharasa silahların da külünk,miskap da denilen nakkap,mancınık kullanılırdıOrdunun silahları ülke içinde en iyi malzeme kullanılarak,sanatında pek mahir ustalar tarafından imal edilirdiBüyük Selçuklularda deniz kuvvetleri olmamasına raÄŸmen,baÄŸlı devletler de vardıOrdunun ihtiyacının karşılanması ve meselelerin halline Dicanü’l-ceyÅŸ bakardı
Sosyal hayat :Selçuklularda sınırsız bir cemiyet hayatı vardıSosyal yapı,ortaçaÄŸ Avrupa’sından tamamen ayrılırCemiyet;Selçuklu hanedanı ve mensupları baÅŸta olmak üzere askeri ve mülki rical ile devlet teÅŸkilatı dışında kalan ahaliden meydana geliyorsa da,Avrupa’daki gibi sınıf,Hind’deki gibi kast sistemi mevcut deÄŸildiHanedan ve devlet ileri gelenlerinin büyük yetkileri olmasına raÄŸmen ,ÅŸehirde ve köyde yaÅŸayan ahalinin,kanun karşısında hak ve vazifeleri vardıŞer’i hükümler karşısında herkes eÅŸittiKöylü hür olup,toprağın has ve ikta oluÅŸuna göre hükümetin himayesi altında çalışırıdıVergisini verirdiMülk,topraklar,veraset yoluyla çocuklara geçerdi
İktisadi ve ticari hayat :Selçukluların hakim olduğu Horasan,İran,Irak,Anadolu ve diğer Ortadoğu ülkeleri bu devirde iktisadi bakımdan en yüksek seviyeye çıkarak,milletler ve kıtalararası ticarette köprü vazifesi görüyorduSelçuklu ülkesinin her türlü zirai mahsulün yetişmesine müsait iklim,coğrafi ve tabii zenginliklere sahip olması sayesinde bol mahsul yetişiyorduTahıl sıkıntısı çekilmeyip,o günkü şartlarda fiyatı da ucuzduÜlke içinde ve dışında,kıtalar ve milletlerarası ticareti emniyetle sağlayan yol ve kervansaraylar yapılmıştı
Yabancı ülkelerle ticari anlaşmalar yapılıp,çok düşük gümrük tarifesiyle ihracat ve ithalat teşvik edildiKarada eşkıyanın ve açık denizlerde korsanların tecavüzüne uğrayan tüccarların zararının, hazineden temin edilerek garanti altına alınması ticaretin gelişmesinde çok tesirli olduDevletin tüccara garantisi,her türlü emniyet,huzur ve imkanının yanında ayrı bir teşvikti
Ticaretin gelişmesi,gümrüklerin azlığı,istihsalin bolluğu,otlak ve hayvanların çokluğu sebebiyle, Selçuklu ülkesinde zenginlik ve refah vardıBol buğday,pirinç ve pamuk ziraatı yapılıyorduHayvan çok yetiştirilip,diğer ülkelere satılıyorduBakır,demir,gümüş ve dokuma sanayii için şap madeni çıkarılıyorduHalı,pamuk ve yünlü dokuma denizci örtüleri,ipek kumaşlar,ipek tül ve mendil dokunup ihraç ediliyorduKaşihanelerde zarif çiniler imal edilip,Selçuklu eserlerini süslüyorduYapılan ve satılan mallar sıkı kontrolden geçerdiHer zanaat kolu bir lonca teşkilatına bağlıydıLonca reisine Ahi,ahilerin reisine de Ahi Baba denirdiBu teşkilat daha sonra Osmanlılara geçtiEsnaf ve tüccar mallarının alınıp, satıldığı,tanıtıldığı mahalli,milli ve milletlerarası pazarlar kurulurduSelçuklular,şeker ve nadide eşya alıp,at,halı,ipek ve maden satarlardıDevletin gelir kaynakları,arazi vergisi olan haraç,ziraat vergisi olan öşür,iltizam,ganimet,bağlı ve komşu devletlerin hediye ve yıllıkları idiHayat pahalılığı yok denecek kadar az olup,1056 ve 1131 seneleri arasındaki yetmiş beş senelik fiyat yükselmesinin oranının toplamı yüzde onu geçmemiştir
Ä°lim :Selçuklular Ä°slamiyet’e tam baÄŸlı,itikatta ve amelde Ehl-i sünnet mezhebine mensuptularTürkler ekseriyetle itikatta Matüridi,amelde Hanefi mezhebindendilerÃœlkede kısmen de itikatta EÅŸ’ari ve amelde Åžafii ve diÄŸer hak mezhep mensupları da vardıBatıniler gibi sapık fırkalar varsa da,bunlarla alimler ve devlet mücadele halindeydiDevlet,ilim ve alimlerin yanında olup,geliÅŸmesi için bütün imkanlarını seferber etmiÅŸtiDini tahsil ve terbiyenin yapıldığı medrese,tekke ve zaviyeler ülkenin her tarafında yaygındı
Selçuklu medreselerinde dini fenni bütün ilimler,konunun mütehassısları tarafından okutulurdu Selçuklular zamanında kıymetli alimler yetiÅŸip,hala deÄŸerini muhafaza eden orijinal eserler yazıldı Sofiyye-i aliyyeden,Åžafii fıkıh alimi olup,Risale-i KuÅŸeyriyye sahibi Ebu’l-Kasım Abdülkerim KuÅŸeyri (986-1074) ;Et-Teysir Tefsiri müellifi Ebu Nasr Abdülrahim;Åžafii fıkıh alimlerinden ve BaÄŸdat’taki Nizamiye Medresesi müderrislerinden Ebu Ä°shak Åžirazi (?-1083) ;pek çok eser sahibi Ebu Meali Cüveyni (?-1085) ;Ä°slam alimlerinin en büyüklerinden,pek çok sahada eser sahibi Nizamiye Medresesi Ä°mam-ı Gazali (1059-1111) ;Nizamiye müderrisi ve Åžafii alimlerinden Fahr-ül-Ä°slam Abdülvahid (?-1108) ; Hanefi alimlerinden Kadılkudat el-Hatıbı (?-1079) ;Te’arruf kitabı ÅŸarihi ve Menazil-üs Sayirin sahibi Åžeyhülislam Abdullah-ı Ensari (1005-1088) ;meÅŸhur Besit,Vesit ve Veciz tefsirlerinin sahibi Vahidi (?-1075) ;Hanefi fıkıh ve tefsir alimi Fahru’lislam Pezdevi (1009-1089); Hanefi alimlerinden Cami-u Kebir, Cami-u Sagir,Siyer-i Kebir,Muhtasar-ı Tahavi ÅŸerhleri ve Mebsut,Kafi Åžerhi,Muhit kitaplarının sahibi Serahsi (?-1090) ;Hanefi alimlerinden ve evliyanın büyüklerinden Zinet-ül-Hayat,Menazilü’s-Sayirin ve Menazilü’s-Salikin sahibi Yusuf-i Hemedani (1048-1141) ;büyük fıkıh ve kelam alimlerinden ve meÅŸhur Milel Nihal kitabı sahibi Åžehristani (1076-1153) ;Åžafii fıkıh,hadis ve tefsir alimlerinden ve Me’alimü’t-Tanzil Tefsiri ile Mesabih hadis kitaplarının yazarı Begavi (?-1122 ) ;Åžafii alimlerinden ve tefsir ilminin üstatlarından Envarü’t-Tenzil,Tavaliü’l-Envar kitaplarının sahibi Kadı Beydavi;Kadiri yolunun önderi, fıkıh ve hadis ilimlerinde müctehid Aldülkadir-i Geylani (1077-1166) ;Nizamülmülk (1018-1092) dahil daha pak çok alim Büyük Selçuklu ve onlara baÄŸlı devletlerde çok hürmet ve himaye görüp,kıymetli eserler vererek insanlığa hizmet etmiÅŸlerdir
Bunları Türkiye Selçukluları devrinde;evliyanın büyüklerinden ve gönül sultanı Mevlana Celaleddin-i Muhammed Rumi (1207-1273) ve oğlu Sultan Veled (1227-1307); evliyadan Şemsi Tebrizi (?-1247) takip etmiştir
Selçuklular,Ä°slami ilimlerin öğretim ve eÄŸitiminin yapıldığı ve zamanın fenni ilimlerinin öğretildiÄŸi çeÅŸitli fakültelere sahip,üniversite mahiyetinde büyük medreseler yaptırdılarEn büyüğü, BaÄŸdat’taki Nizamiye Medresesi olup,Ä°sfahan,NiÅŸabur,Belh,Herat,Basra ve Amul’da numuneleri vardı Buralarda akli ve nakli bütün Ä°slami ilimler okutulurduMedreselerde,mütehassıslarınca okutulan Ä°slami ilimlerin yardımcısı riyaziye (matematik) ,hey’et (astronomi) ,hendese (geometri) ,cebir,fizik,kimya sahalarında derin alimler yetiÅŸtiRasathaneler kurularak,gök cisimlerinin hareketleri takip edildi ve esaslı takvimler yapıldıBu sahalarda,ebedi cephesiyle de tanınan Ömer Hayyam,Muhammed Beyheki,Ebu’l-Muzaffer Ä°sferayini,Vasıtı,Aca’ibü’l-Mahlukat sahibi Ahmed Tusi ve daha pek çok alim yetiÅŸip,kıymetli eserler verdiyse de,on üçüncü asırda Ä°slam ülkelerindeki MoÄŸol tahribatı sebebiyle,bunlardan faydalanma imkanı kaybolmuÅŸturYazılan pek kıymetli eserler,MoÄŸolların kanlı çizmeleri altında heba olmuÅŸtur
Selçuklu sultan ve devlet adamlarının destek ve himayesiyle kıymetli edip ÅŸairler yetiÅŸerek çok güzel eserler meydana getirildiSelçuklu sarayında,devlet teÅŸkilatıyla edebiyat çevresinde umumiyetle Farsça,medrese çevresi Arapça,Selçuklu Hanedanı ve Türkmenler arasında ve orduda da Türkçe konuÅŸulup yazılıyorduNazım ve nesir sahasında kıymetli kitaplarıyla tanınan meÅŸhur Boston ve Gülistan sahibi Sa’di-i Åžirazi,Ömer Hayyam,Enveri,Lami-i Cürcani,Ebu’l-Me’ali Nahhas,Ebu Tahir Hatuni, Ebyurdi,Habbariyye,Ezraki gibi edip ve ÅŸairler,nesir ve nazım eserler verdilerGaza ve fetih ruhunu canlı tutan destani eserler yazdılarÄ°bn-i Hassul’un Risale-i Melik-ÅŸahiyye,Ebu Tahir-i Hatuni’nin Tarih-i Al-i Selçuk,Muizzi’nin Siyer-i Fütuh-i Sultan Sencer,Hemedani’nin Unvalü’s-Siyer,Ä°bn-i Funduk Beyheki’nin MeÅŸarib-üt-Tecarib,Zinetü’l-Küttab li Ka’ini’nin Kitab-ı Metahirü’l-Etrak,Ä°madeddin-i Ä°sfehani’nin Zübdetü’n-Nüsra,Ä°bn-i Cevzi’nin Muntazam,Sıbt Ä°bn-i Cevzi’nin Mir’atü’z-Zaman,Ä°bn-i Bibi’nin El-Eyamirü’l-Alaiyye, Ä°bn-i Esir’in Kamil ve Ãœsüdü’l-Gabe tarih alanında yazılmış eserlerdir Ä°lmi eserlerde olduÄŸu gibi,edebi ve tarihi eserlerin bazıları,MoÄŸol tahribatı sebebiyle ele geçmemiÅŸtir
Mimarlık ve sanat :Selçuklu mimari ve sanat eserlerinin çoğu birer şaheserdirBatıniler, Moğollar ve asırların tahribatına rağmen mevcutları dahi mütehassıslarınca hala hayranlıkla incelenmektedirSelçuklu sarayı, köşk, medrese, cami, mescit, türbe, künbet, kervansaray, ribat, han, çarşı,tıp fakültesimahiyetinde her biri şifa yurdu olan hastahane, kaplıca, hamam, çeşme, ev, yol, kale, sur,kule,tersaneler ve diğer sosyal,sivil ve askeri eserler belli başlı Selçuklu mimari eserlerini meydana getirirKitabe,hat,tezhib,süsleme,minyatür,çini ,ha lı,kilim ve seccadeler ise Selçuklu eserlerine ayrı bir zenginlik kazandırırÇadır şeklinde yapılan kubbeler de Selçuklu mimari eserlerinin bir başka zerafet ve ihtişam örneğidirÇadır şeklinde kubbe,türbelerde çok kullanılmıştırSultan,evliya,alim,devlet adamları ve hürmete layık şahıslar adına yapılan muhteşem
türbeler ülkenin her tarafında mevcuttu
İlk Büyük Selçuklu Hükümdarı Tuğrul
Beyin Rey’de Künbed-i TuÄŸrul,Ä°sfehan,Hemedan
ve Merv’de diÄŸer sultanların muhteÅŸem türbeleri
çok süslü,kıymetli eşya ve mefruşatla doluydu
BaÄŸdat’ta Ä°mam-ı A’zam Ebu Hanife’ye ve
Necef’te hazret-i Ali’nin makamına muhteÅŸem
türbe ve külliyelerin Sultan Melikşah tarafından
yapılması,Selçukluların Sahabe-i kiram,Ehl-i
beyt, alim ve muhterem zartlara
hürmetlerindendir Selçuklular,Merv,Rey,İsfehan,
Hemedan,BaÄŸdat ve NiÅŸabur’da muhteÅŸem
saraylar ve camiler inÅŸa ettiler
Ä°sfehan ve BaÄŸdat’ta rasathaneler
kurularak,miladi Gregorien sisteminden daha
saÄŸlam ve hassas olan Celali Takvimi,Sultan
MelikÅŸah’ın Celaleddin lakabına nispetle hazırlandıİsfehan ve BaÄŸdat’ta, büyük ÅŸehirler de dahil ülkenin her tarafında ÅŸaheser vasıfta büyük ve muhteÅŸem camiler yapıldı Selçuklular zamanında iki bin kiÅŸinin namaz kılabileceÄŸi yirmi bin kiÅŸinin vaz dinleyebileceÄŸi kadar büyük camiler yapıldıysa da,bu muhteÅŸem eserler Batıniler ve MoÄŸollar tarafından tahrip edilmiÅŸtir MelikÅŸah’ın Ä°sfehan’da yaptırdığı Ulu Cami (Mescid-i Cuma) Batıniler tarafından kundaklandıYanan beÅŸ yüz yazma paha biçilmez Kur’an-ı kerim dışında cami bir milyon altın sarfla tamir edildiyse de eski halini alamamıştırHan,kervansaray,çeÅŸme, yol,köprü,ribat,hankah,hamam, camive medreseler ülkenin her tarafında yaygındıSelçuklularda hükümetin imar ve inÅŸaat iÅŸlerini Emir-i mimar idaresinde bir heyet kontrol ve nezaret ederdiAyrıca büyük abidevi eserlerin ihtiyaçları vakıf gelirinden karşılanan,daimi bir mimarları bulunurdu
|