|
Prof. Dr. Sinsi
|
Hiperaktif Çocuklar İçin Evde Ve Okulda Neler Yapılabilir?
- Bu Çocuklar İçin Evde Nelere Dikkat Edilmeli
Hiperaktif bir çocuğu sakinleştirmeniz pek mümkün değildir, ama faali) eti net bir şekilde açıklayarak, işini iyi bir şekilde yapmasına yardım edebilirsiniz Vereceğiniz emir ve talimatların kısa ve belirli olmasına çok dikkat etmelisin Çocuğa (konuşmayı kes gibi) neyi yapamayacağını söyleyerek değil de küçük açıkça belirlenmiş görevler (sandalyede 10 saniye oturmanı istiyorum, gibi) veriniz Basil ifadelerle (bakıyorum çok heyacanlanıyorsun gibi) çocuğun durumunu kendisine hatırlatarak hakkındaki bilgisini ve duvarlılmını arttırmasına yardımcı olunuz Faaliyetleri organize ederken sakin bir davranış ve ses tonu içinde olmaya çalışınız Muhtemeldir ki sizin bu sakinliğiniz onun yaptığı işte sakinleşmesine ve tepki miktarının azalmasına sebep olacaktır
Çocuğun öğreneceği konuda atılacak adımları ve işin yapılışı sırasını öğrenmesi halinde, bireysel talimatları azaltmaya başlayabilirsiniz Çocuk kendisinden daha emin bir hale geldikçe ve kendisini daha iyi kontrol etmeyi öğrendikçe onu daha çok heyecanlandıracak hatırlatmaları azaltmalısın Bu noktada çocuğun dikkat süresinin uzatılması ve işe karşı olan ilgisinin arttırılması çalışmalarına başlayabilirsiniz Mesela; bir defada birden fazla talimat vermeye ve ondan sonra ne yapılacağını açıklamaya başlayabilirsiniz (Miriam 19S"7 s 97)
Hiperaktif çocuklar değişikliklerde zamanı ayarlamada zorlu yaşarlar isteklerinin hemen olmasını ister, uzun zamana tahammül göstermezle!- Değişikliklerle başa çıkmaları için değişikliklerin etkisini azaltmak gerekir (Örneğin 5 dk içinde ayrılacağız tarzında zaman bildirip süre tanımak gerekiri
İstenmeyen davranışları ilk basamakta önlemek için basit e kuralları koyun ve cezalarla destekleyin Birçok ceza çeşidi vardır 2 faydalı olanı : çocuğu ortamdan uzaklaştırma ve öğrenmesi ve düşünmesi için zaman oluşturmaktır
* Çocuğunuz için günlük bir program yapın
* Çocuğunuzun uyandığı, yemek yediği, yıkandığı, okula gitmek için evden çıktığı, yattığı saatlerin her gün belirli ve aynı olması sağla)mız
* Büyükler hiperaktif çocukların davranışlarına çok zaman sinirlenir ve fiziksel cezalara başvurabilir Daha etkili disiplin yöntemleri uygulamalısınız
* Çocuğunuzun çok fazla heyecanlı ve hareketli olduğu anlarda başka bir aktiviteyle dikkatini dağıtmamaya çalışabilirsiniz (Şenol 1999 s 61)
Hipeaktif çocukların oyun esnasında enerjilerini ortaya koymaları tabidir Ancak onların da duygusallıklarım uygun, idare edebilir seviyede tutmak için de gerekli tedbirlerin alınması şarttır Aşırı hareketli bir çocuğa yardım, ona yüksek enerji isteyen basit oyunlar oynatmakla mümkündür Çocuğun ilgisini oyun üzerinde tutmak için ona sık sık sözlü hatırlatmalarda bulununuz Onun daima kusurunu bulmaktan çekininiz Eğer çocuğun oyun kurallarının dışına çıktığını hissedersiniz, izlemesi için ona açık ve belli bir talimat veriniz
Eğer çocuk kontrolü kaybeder gibi görünüyorsa 20-30 saniye sizinle beraber oturmasını söyleyiniz Aniden, yüz kızarması dahil, feryat etme ve yüksek sesle uzun suni (sebepsiz) gülüşler tehlikeli işaretlerdir
Hiperaktif çocuğa talimatı yavaş yavaş (tek tek söyleyerek) veriniz ve işi küçük parçalar halinde yaptırınız Yapılan iş için uygun mutfak malzemesinin kullanılması üzerinde ısrarlı olunuz Yemeğin yerlere dökülmesinden sakınınız Yemek tencerelerini çocuktan uzak tutunuz Aşırı heyecanlanma belirtileri gördüğünüzde çocuğu uyarınız İş yerinin yakınında bir köşede, heyecanlanan ve kontrolünü kaybeden çocuk için dinlenip sakinleşebileceği bir yer ayırmak iyi bir düşüncedir
Çocuktan beklenenler, açıkça ve sade olarak söylenmeli, tarif edilmeli ve çocuğun oturma yeri bir işaretle belirlenmelidir Çocuk, hikayeye dikkat etmesi için sık sık uyarılmalıdır Aşırı heyecan işaretleri görüldüğünde bu durumu çocuğa hatırlatılmalıdır Çocuğun yanma bir yetişkinin oturması sakinleşmesine yardım eder
Aşın faal bir çocuğa uyuması için baskı yapmak genellikle faydasızdır Bununla beraber verilen bol uyku zamanını bu çocuklar için kısaltabilirsiniz Böyle bir çocuğa ilk önce ne kadar uyumasını ve dinlenmesini istediğiniz, açıklayıp bir süre bitince kalkabileceğini söylerseniz en geçerli bir yol izlemiş olursunuz (Miriam, 1987, s 112 121 128, 130)
C - Hiperaktif Çocuklar İçin Okulda Neler Yapılabilir (Öğretmene Düşen Görevler)
Sınıf Yapısı ve kuralları hiperaktif çocuk için oldukça zorlayıcı olabilir
Hiperaktif çocuklarla yeterince ilgilenilebilmesi için küçük gruplar daha elverişlidir Hiperaktif çocukların kalabalık gruplar içinde dikkatlerini toplamaları oldukça zordur ve böyle gruplarda ilgileri kolayca dağılmaktadır Bu çocukların bir diğer özelliği de çabucak sıkılmaları ve verilen aaaaleri tamamlamak için sürekli motivasyona ihtiyaç duymalarıdır Bu nedenle özel öğretmenler her zaman daha iyi sonuç verir Hiperaktif çocukların pek çoğuna özel bir hocayla yarım veya bir saatte okulda bütün bir gün içinde verebilecek olandan daha fazlası verilebilmektedir
Hiperaktif çocuklar da okulda en az diğer arkadaşları kadar başarılı olabilirler Bir çocuğun hiperaktif olması asla onun yeterince akıllı olmadığı anlamına gelmez Bu çocuklar düzensiz ve dikkatsiz olabilirler, fakat bu onların öğrenme yeteneklerinin olmayışından değil, hiperaktiviteden kaynaklanmaktadır Gözönünde tutulması gereken bir nokta, hiperaktif çocukların önemli bir bölümünün öğrenme güçlükleri (okuma, aritmetik gibi) çektikleridir Öğrenme güçlüğüne yönelik değerlendirme ve tedavilerin ayrıca planlanması ve bu konuda uzmanlaşmış eğitim uzmanlarıyla işbirliği yapılması gerekli olacaktır (Yazgan, 1998, s4)
1- Sınıf Yönetimi
Bir çok araştırma hiperaktivitenin sınıf yönetimine adanmıştır Dikkaı edildiğinde ayrıca davranış ve akademik performanstaki gelişmeler farkedil-miştir
Bu teknikler belirtilen güçlenmeyi, cezalandırma ve mutabakat sağlama konularını içerir
Son teknikte, çocuk ve öğretmen, çocuğun nasıl davranması gerektiği ve contingeney nin arttırılması ile ilgili konularda yazılı bir anlaşma imzalarlar (Neîson 1997 s: 232)
Sandoval (1982), öz-telkin"i yararlı bir sınıf-içi yönetimi olarak salık vermektedir Sandoval özellikle Dovglas'ın porgrammın bilişsel eğitimde kullanılması üzerinde durmaktadır Bu program, çocuğa, davrarnşiarmdaki hatalarını anlamada yardımcı olup onu problem-çözüm yöntemlerine uyum sağlaması için yönlendirmektedir Sandoval her ne kadar sınıf öğretmeni için biraz egzotik görünse de çocuktaki davranışların biyolojik ölçümleri konusunda kendisine vermesini önermektedir Ayrıca, çocuğa, davranışlarım ne kadar yararsız ve tedirgin edici olduğunu göstermek için video çekimleri ile bilgi vermenin çok yararlı olacağına da inanmaktadır Aşağıdaki öneriler, onun bu konudaki düşüncelerinin özetidir:
1- Hedef alınan davranış şekillerini (örneğin, bir koltukta rahatça oturmak
gibi), bu davranışa benzer olanları ödüllendirerek, geliştirin
2- Çocuklara, tepki hızlarını değiştirme alışkanlığı kazandırarak
hareketlerini sınırlandırın Bu şekilde, davranışları üzerindeki denetimleri artar
3- Çocuklara, spor yapma gibi aşın hareketliliklerini yönetebilecekleri
çıkış yollan bulun
4- Hiperaktif çocukların zarar görmesini (hırpalanmasını) önlemek için ayrı çalışma yerleri sağlayın (Ayrı sınıflar)
5- Sınıfta verilen dersin süresini kısa tutup, az aaaa vererek, ilerlemelerine yardımcı olun
6- Çocukların, çabalarının sonuç verdiğini, göstermeye çalışın
7- Çocuklara, neyin kabul edilebilir olduğunu açıkça göstererek,
davranışları üzerinde kesin ve açık sınırlamalar koyun
8-İlgi göstererek, duygusal açıdan destekleyici bir ortam yaratın
9- Sınıfta, çocukların alışkın oldukları davranış şekillerinden daha farklı davranmalarını sağlayan rol yapma tekniklerini kullanın (Romney 1988, s46)
Bu çocuklarla halka şeklinde çalışma çok zordur Dürtülerinin ve vücutça hareket etme ihtiyaçlarının çok olmasına dikkatlerini bir noktada toplama güçlüklerine rağmen, onlardan yerlerinde sessizce oturmaları, birkaç konuyu içine alan ve grup liderinin uzaktan izlediği bir grup tartışmasını on dakika izlemeleri istenir
Halka şeklinde yapılan çalışmada, en iyi metod çocuğu sık sık uyarmaktır Çocuğun enerjisi iş üzerinde toplandığı zaman kız olsun, erkek olsun vücutça daha az hareket ettiği görülür Çocuğu uyarma, dikkat süresin bir miktar arttırabilir Sorular arasındaki süre azaldıkça yani sorular sık sık soruldukça çocuğun dikkatinin dağılma tehlikesi azalır
Bununla beraber ders yılının başlangıcında çok hareketli bir çocuktan konu üzerinde dikkatini uzun süre devam ettirmesi gibi bir davranış beklenemez Bunun için çalışmaları kasa tutunuz ve sık sık talimat veriniz Çocukta gelişme gördükçe dikkat süresini uzatmak için gayret ediniz Çocuk için her zaman alternatif bir faaliyet bulundurunuz
Dersin düzenlenmesinde hiperaktivite çocuğu da göz önünde bulundurunuz Derste ondan uzun bir süre yerinde oturmasını bekleyemezsiniz Böyle bir bekleyiş yerine, çocuğun yapacağı işi kısa sürede yapılacak şekilde küçük parçalara ayırınız veya ders içinde işine hareketlilik katınız Mesela, işin bir kısmım yaptıktan sonra, hareketli olan boz-yap tahtasında çalışmasına, değişik eşyaları saymasına izin veriniz
Çocuğa verilen emir ve talimatlar açık kesin ve kısa olmalıdır Bir defada işin bir bölümünü açıklar o bittikten sonra da sıra ile diğer bölümleri açıklarsınız Böylece, çocuk bir bölümü bitirince diğer bölümün açıklamasını alır Mesela boyamanın nasıl yapılacağını göstermeden önce çocuğa boyaları karıştırma çalışmasına başlamasını söyleyiniz
Hipekaktif bir çocuğun kabiliyetini olağanın üstünde olarak kabul etmemek gerekir Başarısızlığı önlemek için işleri kısa tutunuz ve çocuğu doğrudan işe yöneltiniz İş üzerinde birçok sözlü bilgiler veriniz Ama bir yetişkinin yardımı veya rehberliği olmadan basarna ulaşmasını da beklemeyiniz
Çocuğun dikkat dayanıklısını önceden anlamaya çalışınız Eğer çocuğun yerinde duramayacağını hissederseniz onu bir başka yere götürünüz veya başka bir iş veriniz Yoksa, çocuk bir takım hareketlerle veya bağırarak, çağırarak grubun çalışmasını engelleyebilir
Zamanla çocuktaki heyecan derecesinin az olduğu dönemleri anlamaya başlarsınız Bu durumdan faydalanarak çocuğa daha karmaşık ve kendi kendine yapabileceği işler verebilirsiniz
Hiperaktif bir çocuk için yapılacak rehberlik, yol göstericilik çok önemlidir Müzikte uzun süre yüksek seviyede fiziki faaliyet isteyen bir çalışma yapmayınız Çocuklara kendilerini topaıiayabilmeleri için zaman veriniz ve çalışmayı daha yavaş ve sükunet veren bir tempo ile bitiriniz, görevleri kısa olmalıdır Resimde, basit malzeme kullanınız ve çalışmaları yakından izleyiniz vb (Miriam, 1987 s 103,107115125)
• Çocuğun aaaalerini yaparken gerektiğinde ara vermesine olanak tanıyın Bu aralara diğer çocuklardan daha sık ihtiyaç duyacaktır
• Oyun saatlerini azaltma ve teneffüs iptalinden kaçının Oyun saatleri çocuğun fazla enerjisinden kurtulması için iyi bir fırsattır
• Farklı aktivite düzeyleri gerektiren dersleri gün içine dağıtın Müzik, beden eğitimi, resim gibi yardımcı dersleri daha çok dikkat gerektiren Türkçe matematik gibi derslerin arasına koyun
• Dikkat sorunları olan yaşça daha büyük öğrencilerin, verimli çalışma ve dinlenme alışkanlıkları kazanabilmeleri için çalışma yöntemleri ile ilgili ek özel dersler almaları yararlıdır
• Dikkat sorunları olan çocuklara serbest bir sınıf ortamı yerine kesin kulları olan düzenli bir sınıf ortamı sağlayın (Yazgan, 1998, s4)
Özetle Bu Çocuklar İçin Okulda Yapılabilecekler :
Çocuğun krizlerine ilgi göstermemek, bunlara ilgisiz davranmak, onu ele alırken sakin olmak
• Çocuk olumlu davranışlarda bulunduğunda, ona ilgi göstermek ve onu ödüllendirmek
• Çocuğun krizlerinden ürkmemek ve ona aciz görünmemek
• Çocuğun üstüne fazla düşmemek
• Çocuğu sürekli "yapma" uyarısı ile kısıtlamamak, ancak belli kuralları koymak
• Çocukla sabırlı ve kararlı davranmak, iyi bir diyalog kurmanın yollarını aramak
• Çocuğun olumsuz davranışlarının altında yatan duygulan keşfetmek
• Çocuğun dramatik oyunlarla ve taklit oyunlarıyla rahatlamasını sağlamak
• Çocuğu zevk alıyorsa, su resim ve boyama faaliyetlerine yönlendirmek, bu faaliyetlerle duygularını dışa vurmasını sağlamak yaptığı eserleri inceleyerek onu tanımaya çalışmak
• Çocuğu tanıyarak yönlendirmek
• Çocuğa başarı alanları bulmak
• Çocuğu bloklara yönlendirerek enerjisini harcamasına yardım etmek
• Teke tek arkadaş ilişkileri geliştirmesine fırsat vermek olarak sıralanabilir (Razon, 1987, s: 83),
2- OKUL AİLE İŞBİRLİĞİ
Çocuk, (eğitimde) okul aile işbirliği olduğu zaman en iyi şekilde öğrenir Çünkü öğrenme güçlüğü ve hiperakfif olan çocuklar çok fazla' hüsran ve başarısızlıkla karşılaşır Aileler çocuklarının okulda başarılı olmaları için girdikleri süreçte çok fazla hayal kırıklığı ve hoşnutsuzlukla karşılaşırlar Ayrıca öğretmenler de hayal kırıklığına uğrayıp cesaretleri kırılabilir Çocukların okulda karşılaştıkları zorlukların sorumluluğunu öğretmenlere yüklerken veliler dikkatli olmalıdırlar Daha önceden de belirtildiği gibi öğretim hataları ve çocuk yönetimi hataları velilerin okul ile olan işbirliği ile paraleldir Bazen veliler etkisiz ama zeki ve yetenekli öğretmenlerle karşılaşabilirler Ancak kendini öğretmenliğe adamış öğretmenler bu öğretmenleri dengeler Çok az da olsa çocukların sorumluluğunu yüzeysel olarak üstlenen veya ilgisiz öğretmenlerle de karşılaşılabilir Veliler unutmamalıdır ki öğretmenlerde velilerin çocuklarıyla yaşadığı zorlukları yaşar ve katlanırlar Öğretmenlerin büyük bir çoğunluğu ilk günkü coşku ve tahammül ile çocuklara ders anlatırlar Bazen de veliler ve öğretmenler başarısızlık durumunda birbirlerini suçlarlar Ortaya çıkan anlaşmazlıkların sebebi çocukların problemlerinden hiperaktif olduklarını anlamanın çok güç oluşudur Yani bir çocuğun hiperaktif olduğu problemlerinden, davranışlarından çok zor anlaşılır
Her velinin ve öğretmenin hedefi okul ile ev arasında problem çıktığı an problemi anlamak ve yapıcı çözüm yollan üretmek olmalıdır Bu başarısızlığın sorumluluğunu başkalarına yüklemek hiçbir zaman çözüm üretmez Oku! ve ailenin işbirliği yapması birbirleriyle muhalif olmaktan daha başarılı sonuçlar doğurur (Friedman, 1992 s 103)
Öğretmenler çoğu zaman programları yürütebilmek için bazı alıştırmalar ve başvuruları kabul etmelidirler
Bununla birlikte anne baba ve öğretmenler evde birlikte çalışabilirler İlk etapta örneğin 10-19 yaş arası çocukların sınıftaki sosyal faali) elleri güçlendirilebilir Her öğrenci için ayrı ayrı geliştirme ve kişiselleştirme çalışmaları yapılmalıdır Öğretmenler öğrencilerin dikkatlerini çekicek günlük programlar yapmalı: örneğin özel menüler, anne babalarla oyunlar, fast food restoranlarında yemek ve bunun gibi şartlandırılmamış grub 10 hafta boyunca şartlandırılmış gruplara göre 2 kat daha zayıftırlar (Nelson, 1997 s; 232)
|