Mitoz Bölünme Üreme Çeşitleri
 

Mitoz bölünme üreme çeşitleri

ÜREME ÇEŞİTLERİ

Canlıların , soylarını devam ettirmek amacıyla kendilerine benzer yeni bireyler meydana getirmesine üreme denir . Üreme işlevi canlının gelişmişliğine bağlı olarak çeşitlilik gösterir . Fakat bütün canlılarda genel hatlarıyla incelendiğinde eşeyli ve eşeysiz üreme olmak üzere iki tip üreme görülür .

Eşeysiz üreme: Bir canlının kendi başına yeni bir birey meydana getirmesidir . Oluşan bireyler ata bireyin tıpatıp aynısıdır . Yavru gamet oluşturma gibi bir süreç olmaksızın oluştuğu için ata bireyin genetik özelliklerinin aynısına sahiptir . Çeşitlenme olmadığı için değişen çevre şartlarına uyumda güçlük çekilir . Bölünme , tomurcuklanma , sporlanma ve vejetatif üreme gibi çeşitleri vardır .

Bölünme: Genelde monera ( bakteri , mavi-yeşil algler ) ile protista ( amip , öglena vs . ) aleminde görülen üreme çeşididir . Bu alemlerin üyesi olan tek hücreli canlılar mitoz benzeri bir bölünme gerçekleştirerek iki yeni yavru oluştururlar . Bölünme bakterilerde olduğu gibi enine , öglenada olduğu gibi boyuna yada amipte olduğu gibi herhangi bir doğrultuda olabilir .

Tomurcuklanma: Bira mayası gibi bazı protistalarda ve mantarlarda görülen üreme çeşididir . Üreme gerçekleşirken birey hücre çekirdeğini eşler . Eşlenen çekirdeğin bir parçası ana hücrede kalırken diğeri hücre zarında oluşan çıkıntı şeklindeki yapıya geçer . Tomurcuk denilen bu yapı gelişerek yeni bireyi meydana getirir . Oluşan yavru bazen ana bireye yapışık olarak kalır yada ayrılarak bağımsız olarak yaşayabilir .

Sporlanma: Sporogoni de denilen bu üreme çeşidi monera , protista ve mantarlar aleminin bazı üyelerinin yanı sıra kara yosunları ve eğrelti otları gibi bazı bitki türlerinde de görülür . Tıpkı tomurcuk oluşumuna benzeyen spor oluşumu farklı olarak daha sağlam bir zarla çevrilidir . Sıcak , soğuk , kuraklık gibi olumsuz şartlardan etkilenmeyen bu yapılar uygun ortam oluştuğunda gelişerek yeni bireyi meydan getirir . –50 oC dereceye dayanabilen spor hücreleri çok uzun süre gelişmeden bekleyebilir .

Kara yosunları ve eğrelti otların da oluşturulan sporlar haploid kromozom taşırlar ve gametofit olarak adlandırılır . Gametofitlerin üreme organlarında üreme hücreleri oluşturulur . Üreme hücrelerinin döllenmesiyle de tekrar diploid bitki meydana gelir .

Vejetatif üreme: Bazı canlılarda görülen vejetatif üreme; yeterli büyüklükteki gelişmeye uygun parçaların eksiklerini tamamlayarak yeni bir birey meydana getirmesidir . Deniz yıldızının kopan kolunun tamamlanması ve kolun da gelişerek yeni bir denizyıldızını meydana getirdiği gibi bir rejenerasyon , kavak ve söğüt gibi bitkilerde bir dal parçasının toprağa dikilerek gelişmesinde olduğu gibi çelikle üreme , çilek bitkisinde toprağın üzerinde gövdenin bir bölümünden kökün ve sonrasında yeni bir çilek bitkisinin oluşmasında olduğu gibi sürünücü gövde ile üreme , patates bitkisinin yumruları üzerindeki gözlerin gelişerek yeni patates bitkisini oluşturduğu gözle üreme gibi çeşitleri sayılabilir .

Eşeyli üreme: Kalıtsal olarak farklı iki hücrenin yada çekirdeklerinin birleşerek yeni bir bireyi meydana getirdikleri üreme şeklidir . Çoğunlukla gelişmiş canlılara özgü olan bu üreme şeklinde , anne ve baba diye tanımlanan iki farklı ata vardır . Ata bireylerin mayoz bölünme yoluyla gamet oluşturmalarından sonra döllenme ile oluşan birey ana veya babaya tam olarak benzemez . Gametlerin oluşumu sırasında meydana gelen mutasyonlar ve farklı iki gen dizilimine sahip hücrenin birleşmesinden oluşan yeni varyasyon yavrularda çeşitliliğe yol açar .

İzogami: Şekil ve yapı bakımından birbirine benzer aynı büyüklükteki gametlerin birleşmesiyle oluşan eşeyli üreme çeşididir . morfolojik benzerlik gösteren gametlerin taşıdıkları genlerde fizyolojik farlılıklar bulunur . Alg çeşitlerinden sporogyra , ulothrix ve chlamydomanas izogami ile ürerler .

Heterogami: Farklı özelliklerdeki dişi ve erkek gametlerle yapılan üreme şeklidir . Bazı alg türlerinde olduğu gibi gametler arasındaki farklılık çok az ise anizogami , yada insan ve diğer omurgalı hayvanlarda olduğu gibi gametler farklı morfolojik ve fizyolojik yapılara sahip ise oogami olarak adlandırılır . Oogami’de yumurta büyük , hareketsiz ve bol sitoplazmalı olmasına rağmen sperm oldukça küçük ve hareketlidir .

Konjugasyon: Kavuşma anlamına gelen konjugasyon da aslında gamet oluşturulmaz . Bakteri , paramesyum ve bazı su yosunlarında görülen konjugasyon da yan yana gelen canlılar birbirlerine gen aktarımında bulunurlar . Canlıların gen diziliminde değişiklik dolayısı ile de çeşitlilik oluştuğu için eşeyli üreme olarak kabul edilir .

Partenogenez: Arılar , çalı çekirgeleri , karıncalar gibi eklem bacaklılarda görülen partenogenetik üremede yumurta bazen döllenme olmaksızın gelişerek yeni bir birey meydana getirir . Oluşan birey erkektir ve haploid sayıda kromozom taşır . Normal üreme süreçlerinde dişiler mayozla yumurtayı oluştururken erkekler mitoz benzeri bir bölünme ile sperm oluşturur . Döllenme sonucu oluşan bireyler ise hep dişidir . Arılarda oluşan dişiler bal özü ile beslenirse kraliçe , çiçek tozu ( polen ) ile beslenirse işçi arı olur .

Hermafroditizm: Canlılarda normalde üreme organlarında sadece birisi bulunur . Dolayısı ile de tek çeşit gamet üretir . Fakat salyangoz gibi bazı hayvanlarla çiçekli bitkilerin çoğu her iki üreme organına da sahiptir ve hem yumurta hem de sperm üretebilirler . Böyle canlılara hermafrodit ( erselik , çift cinsiyetli ) denir . Erselik canlılar normalde kendi kendilerini döllemez . Bir populasyon içerisinde bireylerin bir kısmı erkek bir kısmı ise dişi rolünü üstlenir . Sonraki üreme döneminde rollerini değişebilirler .

MİTOZ BÖLÜNME

Mitoz bölünmenin başlangıcını saptamak olanaksızdır . Fakat hücrede bazı değişiklikler olur; hücre içeriği jel haline geçer , metabolizma durur , çekirdeğin hacmi hızla büyür . Kromatid iplikleri belirginleşir ve boyanmaya başlar . G2 evresinin tamamlanması , kromozomların türlere özgü şekil ve sayıyı kazanmasıyla mitoz bölünmeye geçilir . Işık mikroskobunda kromozomlar artık rahatlıkla görülebilir . Bu süre yaklaşık bir saat sürer . Bu evredeki hücreler küre şeklindedir ve etrafındaki cisimlere kuvvetle bağlanmamıştır . Mitoz bölünme; profaz , metafaz , anafaz ve telofaz diye dört evreye ayrılır .

http://frmsinsi.net/images/forumsins...sinsi.net_.jpg

Profaz

Başlangıcında çekirdek içinde ince uzun kromatid iplikleri halinde görünen kromozomlar , yavaş yavaş helozon şeklinde kıvrılarak kalınlaşmaya başlar ve görülebilir duruma geçer . kalınlaşma ve kısalma anafaza kadar devam edebilir . Bu arada eş kromozomlar birbirlerinden fark edilemeycek kadar sıkıca bağlıdırlar . Bu evrede birbirine sentromerlerle bağlanmış olarak duran kromozomların her birine kromatid denir . Sentrozomlar ayrılarak her biri bir kutba gitmeye başlar ve aralarında iğ iplikleri oluşur . Profazın sonuna doğru iğ iplikleri ile kromozomlar arasında bağlantı kurulurken , sentrozomlardan hücre zarına uzanan iğ iplikleri de oluşur ve çekirdek zarı eriyerek kaybolur , kromozomlar sitoplazma içerisine dağılır .

http://frmsinsi.net/images/forumsins...sinsi.net_.jpg

Metafaz

Kromozomlar çok kere bir çember gibi , bazen de karışık olarak ekvatoral düzlem üzerinde dizilirler . Genellikle küçük kromozomlar merkezde , büyükler çevrededir . Diziliş türlere özgü bir özellik gösterir . Kromozomlar eşit olarak kutuplara çekileceğinden , ortada belirli bir denge kurulana kadar beklenilir .

Profaz 30-60 dakika sürmesine karşılık , metefaz ancak 2-6 dakika sürer . her bir kromozomun sentromeri belirgin olarak ikiye bölünür ve kromatidler tam olarak birbirinden ayrılır