Yeryüzü Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi
 

Yeryüzü Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi

Yeryüzü Şekilleri

Coğrafyanın en önemli bölümünü oluşturan Fiziki Coğrafya' da yeryüzü şekillerini inceleyen bilim dalı jeomorfolojiidir.Yeryüzü şekilleri sürekli aynı kalmayıp zamanla değişikliğe uğramaktadır.Yüksek olan bir şekil zamanla değişikliğe uğramaktadır.Yüksek olan bir şekil zamanla aşınmakta , çukur olan bir yeryüzü şekli ise dışardan taşınan materyallerle dolabilmektedir.Kara parçası olan bir yer sular altında kalabilmekte , sular altında bulunan bazı yerler de kara halini alabilmekte, kıyı çizgileri değişebilmektedir.

Yeryüzü şekilleri dağlar,platolar ve ovalar gibi üç ana kategoride ele alınabilir.Ancak her üçü üzerinde birbirinden çok farklı yüzey şekilleri bulunmaktadır.Yine yeryüzü şekilleri oluşum kaynağına göre iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yeryüzü şekilleri olmak üzere iki kategoride de ele alınabilir.

FLÜVYAL (AKARSU) TOPOGRAFYA ŞEKİLLERİ

Yeryüzünde en etkili olan topografya grubu akarsu topografyasıdır.Kutup bölgeleri, kurak bölgeler ve dağların zirve kesimleri dışında kalan Dünyanın bütün bölgelerinde akarsular yer almaktadır.Akarsuların bir kısmı sürekli akışa sahipken bir kısmı yalnızca yağışlı mevsimlerde akışını sürdürmektedir.Bir akarsu tek bir büyük iklim bölgesinde akabildiği gibi farklı iklim bölgelerinde de akışını sürdürebilmektedir. Böylece yeryüzünün çok farkı alanlarında akarsuların aşındırma ve biriktirmelerine bağlı olarak farklı yer şekilleri oluşmaktadır.

VADİ ÇEŞİTLERİ

Vadiler, yeryüzünde en sık rastlanan yer şekillerinin başında gelmektedir.Soğuk ve kurak iklim bölgelerinde bile görülen vadilerin en sık olduğu yerler yarı nemli ve nemli bölgeleridir.Vadilerde üç taraf kapalı ve sürekli bir iniş söz konusudur.Vadiler kabaca doğal bir oluğa benzetilebilirler.

Vadiler, üzerinde yer aldıkları formasyonların özelliklerine,eğime,oluşum sürelerine, yataklarında bulunan su miktarına, uzunluklarına göre değişik şekiller alırlar.

KERTİK (V PROFİLLİ) VADİLER

Enine profilleri ''V'' harfine benzediği için bu isimle de anılırlar.Vadi genişlikleri dar ve henüz vadi tabanı henüz aşındırılmamış olduğundan derinlikleri azdır.

KANYON VADİLER

Yamaçları oldukça dik ve derin, tabanları genellikle dar vadilerdir.Daha çok platolar ve yatay uzanışlı yapılar üzerinde derine aşındırmanın yana aşındırmadan daha fazla olmasına bağlı olarak maydana gelirler.

MENDERESLİ VADİLER

Akarsu yatağında eğimin azalmasına bağlı olarak akarsuyun sağa sola büklümler yaparak akmasıyla menderesler meydana gelmektedir.Kabaca ''S'' ler çizerek akan akarsu karşısına çıkan iç bükey kıvrımı (çarpak) aşındırarak burayı oymakta, koparılan malzemeler daha aşağılarda yer alan dış bükey kıvrımlarda (yığınak) biriktirilmektedir.Böylece akarsu adeta geniş bir vadinin içerisinde dans ederek yatak değiştirmektedir.

YARMA VADİLER

Karşılarına çıkan yükselti basamaklarını enine kesen, topogrofyaya uymayan vadilerdir.

TABANLI VADİLER

Vadi tabanının oldukça genişlemiş olduğu vadilerdir.Akarsuyun her iki yamacında genişlik birkaç yüz metre olabileceği gibi genişçe bir ova halinide alabilir.

ASILI VADİLER

Genellikle buzul istilasına uğramış bölgelerde, akarsuların denize döküldükleri falezli kıyılarda ve faydalanmalara uğramış sahalarda görülürler.

ÇIKMAZ VADİLER

Daha çok karstik bölgelerde erimeye bağlı olarak oluşan, her tarafı kapalı olan vadilere çıkmaz vadi veya kör vadi denir.Çıkmaz vadilerin son bulduğu yerlerde yerüstü sularını yeraltına aktaran düdenler yer almaktadır.

AKARSULARIN OLUŞTURDUKLARI DİĞER ŞEKİLLER

IRMAK ADALARI

Adından da anlaşılacağı üzere ırmakların içerisinde oluşmuş olan adalardır.Bu adaları normal adalardan ayıran fark deniz ya da göl içerisinde olmamaları ve akarsular tarafından oluşturulup yine akarsular tarafından ortadan kaldırılabilmektedir.

DEV KAZANLARI

Akarsuların şelaleler oluşturarak aktıkları vadi içlerinde başlangıçta suyun yukarıdan düşmesine bağlı olarak, sonradan suyun burgaç vari şekilde dönerek tabanı aşındırmasına bağlı çukurlar oluşur.

BİRİKİNTİ KONİLERİ

Akarsular dağlık sahalardan ovalara veya düz alanlara doğru inerlerken eğimin fazla olmasının etkisiyle bol miktarda enkaz taşırlar.

DAĞ İÇİ VE DAĞ ETEĞİ OVALARI

Dağlık sahalarda akışını sürdüren akarsular dağların arasındaki düz alanlara veya dağlardan aşağı inerken eğimin azaldığı dağların eteklerinde yukarı havzalardan getirdikleri malzemeleri taşıyamayarak biriktirirler.

TARAÇALAR

Taraçalar deniz, göl veya akarsu kenarlarında meydana gelebilirler.Akarsuların her iki kenarında bugünkü vadi tabanına göre yüksekte bulunan düzlüklere taraça veya seki denilmektedir.

KARSTİK ŞEKİLLER

Yapısı kalker, jips, dolomit gibi kolay eriyebilen taşlarda oluşan sahalarda özellikle yağmur sularının teması sonucu özel şekiller meydana gelir.Bu yeryüzü şekilleri karstik şekiller olarak adlandırılır.

KARSTİK ERİME ŞEKİLLERİ

LAPYALAR

Karstik arazilerde en fazla rastlanan ve en kolay oluşabilen topografya şekillerinin başında gelir.Lapyalar delikli, oluklu ve biçimsiz olabilmektedir.

DOLİNLER

Çanak şeklindedirler.Dolinlerin kenarları genellikle yatık olmakla birlikte kenarı çok dik olanlar bulunduğu gibi, arazinin eğimine bağlı olarak bir yamacı dik bir yamacı yatık olanlarda bulunabilmektedir.

UVALALAR

Dolinlere göre daha geniş olan çanak şeklinde erime çukurlarıdır.Yan yana sıralanan dolinlerin aralarında bulunan yüksek kısımların zaman içerisinde aşınması ve ortadan kalkması ile uvalalar meydana gelmektedir.

DÜDENLER

Karstik bölgelerde huni şeklinde ağız kısmı geniş, taban kısmı dar olan ve aşağıya derine doğru gittikçe boşluğu kaybolan şekillerdir.

POLYELER

Taban kısımları düzce olan geniş çukurlardır.Tabanlarında tortulanmalar meydana gelmektedir.Polye oluşumunda başlangıçta tektonik çukurlaşma ardından karstlaşma etkili olmaktadır.

OBRUKLAR

Su ile kolay eriyebilen kayaçlarla kaplı arazilerde oluşan silindir ve elips şekilli, kenarları oldukça dik büyük doğal kuyulardır.

MAĞARALAR

Kalkerlerin erime çatlaklarından kolayca yer altına sızan sular buralarda kayaçları eriterek yer altı boşlukları oluşturmaktadır.Ayrıca yer altı suyunun akışa boyunca da galeriler şeklinde erime boşlukları oluşabilir.

DOĞAL KÖPRÜLER

Akarsular yeryüzünde akışlarını sürdürürken bazen düdenlerden yer altına sızarak kaybolur ve hemen yakında yeniden yer üstüne çıkarak akışını sürdürebilir.Bu tür yeryüzü şekilleri doğal köprü olarak isimlendirilir.

KARSTİK BİRİKME ŞEKİLLERİ

TRAVERTEN

Yer altında bulundukları yerlerde kayaçları eriterek yeryüzüne veya mağara boşluklarına çıkan kalsiyum bikarbonatları suların içerisinde bulunan karbondioksitin havaya karışması ile kalsiyum karbonatlar çökelerek özel şekiller oluştururlar.bunların başında travertenler gelmektedir.

SARKIT VE DİKİTLER

Mağara tavanlarında özellikle damlalar şeklinde sızan sular, içerisinde bulunan karbondioksitin uçmasına bağlı olarak tavandan aşağıya sarkıtlar oluştururlar.Suların mağara tabanına düştüğü yerde de aşağıdan yukarıya doğru dikitler meydana gelir.