Ekvatorun Ozellikleri Ve Enlemin Etkileri
 

Ekvatorun Ozellikleri ve Enlemin Etkileri

Coğrafi Koordinatlar

Paraleller: Ekvator'a paralel olarak 1° aralıklarla geçtiği varsayılan dairelerdir.

Ekvator Nedir: Kutup noktalarına eşit uzaklıkta olan ve Dünya'nın en şişkin yerinden geçtiği kabul edilen çiz-gidir. Ekvator Dünya'yı iki eşit yarımküreye ayırır.

Paralellerin Özellikleri:

En büyük paralel Ekvator'dur.

Paralel dairelerinin boyları, Dünya'nın şekli nedeniy-le Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe kısalır ve kutup noktalarında uzunluk sıfır olur. Yani nokta ha-lini alırlar.

Aralarındaki uzaklık birbirine eşit ve 111 km. dir.

90 tanesi Kuzey, 90 tanesi Güney Yanmküre'de olmak üzere toplam 180 paralel vardır.

Enlem Nedir: Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın Ekva-tor'a olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem denir.

Örneğin; istanbul 41° 00' 16" Kuzey enlemindedir denildiği zaman, istanbul'un Ekvator'a olan uzaklığı açı cinsinden ifade edilmiş olur.

Enlemler Dünya'nın şekline bağlı olarak Alçak, Orta ve Yüksek enlemler diye üçe ayrılır.

Özel Enlemler

Enlem ve Özel İsmi

0° Paraleli - Ekvator

23° 27' Kuzey Enlemi - Yengeç Dönencesi

23" 27' Güney Enlemi - Oğlak Dönencesi

66°33' Kuzey Enlemi - Kuzey Kutup Dairesi

66° 33' Güney Enlemi - Güney Kutup Dairesi

90° Kuzey Paraleli - Kuzey Kutup Noktası

90° Güney Paraleli - Güney Kutup Noktası

Dönenceler ve kutup dairelerini belirleyen temel etmen Dünya'nın eksen eğikliğinin derecesidir. Eksen eğikliği değişirse dönence ve kutup dairelerinin yerle-rinde de değişme olur.

Eksen eğikliği 23° 27' dır ve bu açı yılın hiçbir gü-nünde değişmez.

Ekvator'un Özellikleri:

Kutuplara eşit uzaklıktadır. Dünya'yı Kuzey ve Güney Yarımküre olarak iki eşit parçaya ayırır.

Paralellerin en uzunu ve başlangıcıdır. 0° ile ifade edilir.

Güneş ışınlarını yılda iki kez (21 Mart-23 Eylül) dik açıyla alır.

Çizgisel hızın en fazla olduğu paraleldir.

Yıl boyunca gece - gündüz süresi hiç değişmez (12 saat gece - 12 saat gündüz).

Dönencelerin Özellikleri:

Dönencelerin yerlerini eksen eğikliği belirler.

Güneş ışınlarının en son dik düştüğü yerlerdir.

Dönenceler üzerindeki her nokta güneş ışınlarını yılda bir kez dik alır.

Ekvator'a 23° 27, kutuplara 66" 33' uzaklıkta bu-lunurlar.

Kutup Dairelerinin Özellikleri:

Kutup dairelerinin yerini eksen eğikliği belirler.

Ekvator'a 66° 33', kutuplara 23° 27' uzaklıkta bulu-nurlar.

Kutup dairelerinden sonra sürekli gündüz ve geceler başlar.

Kutup Noktalarının Özellikleri:

Yerlerini Dünya'nın şekli belirler.

Çizgisel hız sıfırdır.

Ekvator'a 90° uzaklıkta bulunurlar.

Meridyenlerin birleştiği yerdir.

Altı ay gece, altı ay gündüz yaşanır

Meridyenler: Bir kutuptan diğerine uzanan, Ekvator'u birer derece aralıklarla dik kesen çizgilerdir.

Meridyenlerin Özellikleri:

Başlangıç Meridyeni İngiltere'nin Greenvvich Gözlemevi'nden geçer.

180 tane doğuda, 180 tane batıda olmak üzere 360 tanedir.

Tüm meridyenlerin uzunlukları birbirine eşittir.

Bir meridyeni tamamlayan diğer meridyene anti-meridyen denir. Başlangıç Meridyeni'nin antimerid-yeni 180° meridyenidir.

İki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator'dan kutup-lara doğru giderek azalır ve kutup noktalarında bir-leşir.

Ardışık meridyenler ara-sındaki kuşuçuşu uzun-luk Ekvator'da 111 km. dir.

Boylam: Dünya üzerinde herhangi bir noktanın Başlangıç Meridyeni'ne (Greenvvich) olan uzaklığının derece, dakika, saniye cinsinden (açı) değerine boylam denir.

Örneğin; İstanbul'un Başlangıç Meridyeni'ne uzaklığı 28° 58' 59" dir.

Enlemin Etkileri

Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator'dan ku-tuplara gidildikçe daralır. Buna bağlı olarak ku-tuplara doğru gidildikçe sıcaklık değerleri azalır, gölge boyları uzar.

Güneş ışınlarının düşme açısına bağlı olarak farklı iklim kuşaklarının oluşmasını sağlar. Enlem en çok sıcaklık, dolayısıyla da iklim üzerinde belirleyicidir. İklim de aşağıdakiler üzerinde belirleyici rol oynar (Özel konum koşullarının da etkisiyle):

Ortalama sıcaklık değerleri

Yağış miktarı ve şekli

Basınç ve rüzgâr koşulları

Deniz suyunun sıcaklığı ve tuzluluğu

Kalıcı kar ve buzulların yükselti sınırı

Tarımın ve ormanın yükselti sınırı

Akarsu rejimleri

Doğal bitki örtüsü

Görülen toprak tipleri

Yetiştirilen tarım ürünlerinin çeşidi

Hayvan türleri

Nüfus dağılışı

Yerleşme tarzı ve mesken tipleri

Yürütülen ekonomik etkinlik türü

Sosyal yaşantı (giyim - kuşam şekli)

Aydınlanma alanı kutuplara doğru gidildikçe ge-nişler.

Güneş'in öğle vakti ulaştığı yükseklik ve güneş-lenme süresi enleme göre değişir.

Dünya'nın ekseni çevresindeki çizgisel dönüş hızı enleme göre değişir.

Gece ile gündüz süreleri arasındaki fark, Ekva-tor'dan uzaklaştıkça artar.

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe; Azalanlar:

Güneş ışınlarının düşme açısı

Güneş'in ufuk düzlemi üzerindeki yükseltisi

Ortalama sıcaklık değerleri

Kalıcı kar ve buzulların yükselti sınırı

Deniz suyunun sıcaklığı ve tuzluluk oranı

Dünya'nın ekseni çevresindeki çizgisel dönüş hızı

Atmosferin kalınlığı

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe Artanlar:

Gece - gündüz süreleri arasındaki fark

Güneş'in doğuş ve batış süresinin uzunluğu

Kar yağışlarının miktarı

Cisimlerin gölge boyu uzunlukları

Yerçekimi kuvveti

Güneş ışınlarının atmosferde tutulma oranı

Bir yerin yerel saatini belirler.

Bir yerin bulunduğu saat dilimini belirler.

Yerel Saat nedir: Bir yerin Güneş'e göre konumuyla be-lirlenen saatidir.

Dünya ekseni çevresinde dönerken bütün me-ridyenler teker teker Güneş'in karşısından geçer.

Bir noktanın üzerinde bulunduğu meridyen tam Güneş'in karşısına geldiği anda o noktada yerel saat 12.00 dir, öğle vaktidir, güneş ışınları en büyük açıyla düşer ve gölge boyu en kısadır.

Ardışık iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 daki-kadır (Nedeni: Dünya'nın dönüş hızı).

Bu nedenle, her meridyenin yerel saati farklıdır.

Meridyenler arasındaki uzaklık kutuplara gidildikçe azalmasına rağmen, ardışık iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır ve değişmez (Nedeni: çizgisel hızın kutuplara doğru azalması)

Dünya'nın dönüş yönü batıdan doğuya doğru ol-duğu için, doğudaki bir nokta Güneş'i daha önce görür. Bu nedenle doğudaki bir merkezin yerel saati daha ileridir.

Saat Dilimleri: Yerküre ekseni çevresindeki hareketini 24 saatte tamamlar. Bu sürede 360 meridyen sırayla Güneş'in karşısından geçer. Buna göre Dünya, 360 : 24 = 15° lik 24 saat dilimine ayrılmıştır.

Başlangıç Meridyeni'nin 7° 30' doğusu ile 7° 30' batısı arasında kalan dilim başlangıç saat dilimidir. Saat dilimleri Başlangıç Meridyeni'nden doğuya doğru numaralanmıştır. Her saat diliminin ortasından geçen meridyenin yerel saati, o saat diliminin ortak saati olarak kabul edilir.

Ulusal Saat

Ülkenin sınırları içinde, farklı bölgelerdeki zaman birliğini sağlamak üzere bir yerin yerel saati o ülkeninin ortak saat ayarı olarak kullanılır. Buna ulusal saat denir.

Bir ülkede ulusal saat uygulamasına gidildiğinde ülke sınırları içerisinde yerel saat farkları dikkate alınmaz.

Türkiye 26° - 45° Doğu meridyenleri arasında bu-lunduğu için; doğu ucu ile batı ucu arasında 76 da-kikalık zaman farkı vardır ve 2. saat dilimi ile 3. sa-at dilimi içerisinde yer alır.

Ülkemizde gün ışığından daha çok yararlanmak (enerji tasarrufu yapmak) üzere yaz ve kış saati uygulamasına geçilir. Kış saati uygulamasında 30° Doğu Meridyeni'nin geçtiği İzmit'in yerel saati ortak saat olarak kullanılır.

Yaz mevsiminde ileri saat uygulamasına geçilir. Bu dönemde 45° Doğu Meridyeni'nin yerel saati ulusal saat olarak uygulanır. İleri saat uygulamasın-da saatler 1 saat ileriye alınır.

Yaz saati uygulaması 21 Mart - 23 Eylül, kış saati uygulaması ise 23 Eylül-21 Mart tarihleri arasında yapılır.

Tarih Değiştirme Çizgisi

180° Meridyeni, Tarih Değiştirme Çizgisi olarak kabul edilmiştir. Bu çizginin doğusu ile batısı arasında 1 günlük fark vardır (24 saat