Üçüncü Felsefe Var Mıdır?
 

Bilinemezcilik:

I. Niçin üçüncü bir felsefe? Bu ilk bölümlerden sonra bize öyle gelebilir ki bütün teorileri iki büyük akım yani idealizm ve materyalizm paylaştığına göre bütün bu felsefi düşünüş biçimleri ortasında kendi yerimizi bulmak oldukça kolaydır. Ve gitgide kanıtların materyalizm lehine savaştığı kanısı kesinlik kazanıyor.

Öyle görünüyor ki birkaç incelemeden sonra bizi usun (aklın) felsefesine yani materyalizme doğru götüren yolu yeniden bulduk.

Ama işler bu kadar basit değil. Daha önce de belirttiğimiz (sayfa 66) gibi zamanımızın idealistleri piskopos Berkeley kadar açık yürekli değiller. Onların düşünceleri "çok daha kurnazca bir biçime sokulmuş ve 'yeni' terminolojiyle bulanıklaştırılmış böylece saf kişiler bu fikirleri 'modern' bir felsefe olarak kabul etmişlerdir."

Gördük ki felsefenin temel sorusuna ancak birbirine tamamıyla karşıt birbiriyle çelişik ve uzlaşmaz iki yanıt verilebilir. Bu iki yanıt çok açıktır ve hiçbir karışıklığa meydan vermez.

Gerçekten de aşağıyukarı 1710'a kadar sorun şöyle konuyordu: bir yanda düşüncemizin dışında maddenin varolduğunu ileri sürenler - bunlar materyalistlerdi; öte yanda Berkeley ile birlikte maddenin varlığını yadsıyanlar maddenin yalnızca bizde bizim ruhumuzda varolduğunu ileri sürenler - bunlar idealistlerdi.

Ama bu dönemde bilimler ilerlerken başka filozoflar da işin içine karıştı; bunlar bu iki teori arasına bir karışıklık sokan bir felsefe akımı yaratarak idealistler ile materyalistler arasındaki oy dengesini bozmaya çalıştılar; bir üçüncü felsefenin aranması bu karışıklığın kaynağı oldu.

II. BU ÜÇÜNCÜ FELSEFENİN İLERİ SÜRDÜĞÜ KANITLAR

Berkeley'den sonra geliştirilerek hazırlanan bu felsefenin esasına göre şeylerin gerçek doğasını bilmeye çalışmak yararsızdır ve biz görünüşlerden başka bir şeyi bilemeyiz.

Onun içindir ki bu felsefeye bilinemezcilik (agnostisizm) denir. (Yunancada: a olumsuzluk bildirir; gnostikos bilinirlik bilinebilir anlamına gelir; agnostisizm ise bilinemezcilik demektir.)

Bilinemezcilere göre dünyanın gerçekte ruh mu yoksa (sayfa 67) doğa mı olduğu bilinemez. Şeylerin dış görünüşlerini tanımak bizim için olanaklıdır ama gerçeği tanıyamayız bilemeyiz.

Güneş örneğini alalım. Daha önce gördük ki güneş ilk insanların düşündükleri gibi düz ve kırmızı bir daire değildir. Demek ki bu daire bir yanılsamadan bir görünüşten başka bir şey değildir (görünüş bizim şeyler hakkında sahip olduğumuz yüzeysel fikirdir onun gerçeği değildir).

Bunun içindir ki idealistler ile materyalistlerin şeylerin madde mi ruh mu olduklarını şeylerin bizim düşüncemizin dışında varolup olmadıklarını; bizim için onları tanıyıp bilmenin olanaklı olup olmadığını anlamak için tartıştıklarını dikkate alarak bilinemezciler görünüşler pekala bilinebilir ama gerçek hiçbir zaman bilinemez diyorlar.

Onlar diyorlar ki duyularımız bizim şeyleri görmemizi duymamızı onların dış görünümlerini dış yönlerini yani görünüşlerini tanımamızı sağlar; öyleyse bu görünüşler bizim için mevcuttur; onlar felsefe dilinde "bizim-için-şey" denilen şeyi oluştururlar. Ama biz bizden bağımsız olan şeyi kendine özgü ve "kendinde-şey" denilen şeyi kendi gerçeği ile tanıyamayız bilemeyiz.

Durmaksızın bu konu üzerinde tartışan idealistler ile materyalistler tıpkı biri mavi öteki pembe gözlük takıp da karda gezinen ve karın gerçek renginin ne olduğunu tartışan iki adama benzetilebilirler. Varsayalım ki gözlüklerini hiç çıkaramıyorlar. Bir gün karın gerçek rengini bilebilecekler midir? Hayır. İşte kimin haklı olduğunu anlamak için tartışan idealistler ile materyalistlerin biri mavi öteki pembe gözlük takıyor. Hiçbir zaman gerçeği bilemeyeceklerdir. Kar hakkında "kendileri-için" bir bilgi edinecekler her biri kendine göre kendi tarzında görecektir ama hiçbir zaman "kendinde"-karı bilemeyeceklerdir. İşte bilinemezcilerin düşünüş tarzları böyledir.