Gazneliler-Türk Hanedanı
 

Gazneliler-Türk Hanedanı


Gazneliler,(9631186) Horasan, Afganistan ve Kuzey Hindistan'da egemenlik kurmuş bir Türk hanedanıdır. Adını, başkent edindikleri Gazne kentinden almıştır.
Gazneliler'in kurucusu sayılan Alptigin Samaniler'in ordu komutanlarındandı. Samani Hükümdarı Abdülmelik'in 961'de ölümü üzerine Alptigin tahtı ele geçirmeye çalıştı,
başarısızlığa uğrayınca da Gazne'ye çekilerek 983'te burada bağımsız bir yönetim kurdu.


Alptigin kısa bir süre sonra ölünce yerine oğlu Ebu İshak İbrahim geçti. 966977 arasında yönetim komutanlardan Bilgetigin ile Böritigin'in elinde kaldı. 977'de başa geçen Sebüktigin de bir ordu komutanıydı. Sebüktigin Afganistan'ın bir bölümünü denetimi altına aldıktan sonra 986'da Kuzey Hindistan'a yönelik ilk akını başlattı. Bu tarihten başlayarak Gazneliler sınırlarını daha çok Hindistan'a doğru genişletmeye çalıştılar. Sebüktigin'den sonra 998'de tahta çıkan ve Gazneli Mahmud diye de anılan Mahmud 1005'te Samaniler'in topraklarını Karahanlılar'la paylaşarak bu devlete son verdi. 1030'a kadar süren hükümdarlığı döneminde Kuzey Hindistan'a 17 sefer düzenledi. İslam dinini Hindistan'a yaydığı gibi elde ettiği ganimetlerle de son derece zenginleşti. Batıda bütün Güney İran'ı, Büveyhiler'i yenerek de Irakı Acem'i (günümüzde İran sınırları içindeki Güneydoğu Azerbaycan bölgesi) ele geçirdi. Kazandığı başarılar yüzünden Abbasi halifesi, Mahmud'a sultan sanı verdi ve onu "kâfirlerin çekici" olarak ilan etti. İslam dünyasında geniş ün kazanan Mahmud, Gazneliler'in en büyük hükümdarı sayılır.


Mahmud'dan sonra başa geçen oğlu Mesud döneminde (103040) Gazneliler özellikle Horasan üzerinden gelen yoğun Türkmen akınlarıyla karşılaştılar. Selçuklu beyleri Tuğrul Bey ile Çağrı Bey'in önderliğindeki Türkmenler 1040'ta Dandanakan Savaşı'nda Gazneli ordusunu büyük bir bozguna uğrattılar ve İran' da yeni bir güç olarak ortaya çıktılar. Batıdaki topraklarını yitiren Gazneliler bundan sonra hem Selçuklular'la, hem de Hindistan'da sık sık baş gösteren ayaklanmalarla uğraşmak zorunda kaldılar. 100 yıl kadar süren bu dönem içinde uzun zaman tahtta kalan İbrahim (105999) ve Behram Şah (111757) Hindistan'da bazı başarılar elde ettiler, ama Selçuklular'ın 1157'de dağılması da Gazneliler'e fazla yarar sağlamadı. Bu karışık ortamdan güçlenerek çıkan, 1100'den beri Afganistan'ın Gur bölgesine egemen olan Gurlular oldu. Önce Horasan ve Afganistan'ı tümüyle ele geçiren Gurlular Pencap yöresine çekilen Gazneliler'i orada da izlediler. 1186'da son hükümdar Hüsrev Melik'i tutsak ederek Gazneliler hanedanına son verdiler.


Gazneliler'in tarihte oynadıkları en önemli rol, İslam dinini Hindistan içlerine yaymalarıdır. Bu yüzden bazı tarihçiler bugünkü HindistanPakistan ayrılığının temelinin Gazneliler'ce atıldığını savunur. Gazneliler dönemi kültür ve sanat bakımından da daha sonraki İslam devletlerini etkilemiştir. Mimarlık alanındaki başarıların, yeniliklerin izleri Anadolu Beylikleri'nde bile görülmüştür. İslam tarihinde seçkin bir yeri olan ünlü bilgin Birûnî 1017'den sonra Gazneliler'in hizmetinde çalışmış, Firdevsi, Unsuri, Ferruhi, Menuçehri Damgani gibi ünlü şairler de gene bu dönemde yetişmişlerdir (bak. BİRÛNÎ). Tarihçilik bakımından da Gazneliler döneminden önemli yapıtlar kalmıştır. Bunlar arasında Utbi, Gerdizi ve Ebu'lFazl Beyhaki tarihleri sayılabilir.