Fiillerde Kip Anlamı
 

Fiillerde Kip Anlamı
Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü eklerle değişik biçimlere girer. Bu biçimlerden her birine kip denir. Fiil kipleri ikiye ayrılır.

A) Haber (Bildirme) Kipleri
Fiillerin zamanını bildiren kiplerdir.

1) Belirli (-di’li) Geçmiş Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök veya gövdelerine “-dı (-di, -du, -dü, -tı, -ti…)” ekleri getirilerek yapılır.

Anlamı: Geçmişte yapılan, tamamlanmış eylemleri kesinliğe bağlayarak anlatır. Belirli geçmiş zaman kipinde aşağıdaki anlam özellikleri görülür:

* Söyleyen, gördüğü veya yaşadığı olayı bu kiple anlatır.
Dünkü ders oldukça zevkli geçti.

* Kesinliği tarihin tanıklığına dayanarak öğrendiğimiz eylemler bu kiple anlatılır:
İstanbul’u Fatih Sultan Mehmet fethetmiştir.

* Bu kip, işin anlatıştan önce yapıldığını bildirir:
Ona kısa bir mektup yazdım.

2) Belirsiz (-miş’li) Geçmiş Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök ya da gövdelerine “-mış (-miş, -muş, -müş)” ekleri getirilerek elde edilir.

Anlamı: Geçmişte yapışan, tamamlanmış eylemleri çoğu kez kesinliğe bağlamadan anlatır. Bu zaman kipinde aşağıdaki anlam özellikleri görülür:

* Bu kip, işin anlatıştan önce yapıldığını bildirir.
Güzel bir şarkı bestelemiş.

* Başkasından duyulan eylemleri anlatır.
O gün, bizi uzun süre beklemiş.

* İşin yapıldığını kavramayış, fark etmeyiş anlamı taşır.
Öyle yorgundum ki, öyleye kadar uyumuşum.

* Çok mu çalışıyorsun, ellerin nasırlaşmış.

3) Şimdiki Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök veya gövdesine “(-i)yor” eki getirilerek yapılır.

Anlamı: İçinde bulunduğumuz zamanda başlayan, süren eylemi anlatır:

* Şimdiki zaman kipi işle anlatışın aynı anda yapıldığını anlatır.
Babanız uyuyor; içeri girmeyin.

* Süregelen eylemleri anlatmakta kullanılır.
Senelerden beri bu fabrikada çalışıyor.

4) Gelecek Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil kök veya gövdesine “-acak (-ecek)” eki getirilerek yapılır.

Anlamı: İçinde bulunduğumuz zamandan sonra yapılacak eylemleri anlatır:

* Bu kip, işin anlatıştan sonra yapılacağını belirtir:
Hak bellediğin bir yolda yalızda olsan gideceksin.

* Emir ve gereklilik kipinin anlamını karşılayacak biçimde kullanılabilir:
Günü geldiğinde vatan için canını vermekten korkmayacaksın.forumsinsi.net (Günü geldiğinde vatan için canını vermekten korkma -Buyruk)

5) Geniş Zaman Kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-(ı)r, -(e)r” eki getirilerek yapılır.

Anlamı: Eylemin her zaman yapılabileceğini anlatır. Bu kiple çekimlenen eylemlere “ne zaman” sorusu yöneltildiğinde “her zaman” cevabı alınır.

Sabahları erken kalkarım.

* Bu kip alışkanlıkları anlatmaya yarar:
Her akşam kumar oynar.

* genel gerçeklerin anlatımına çok uygundur:
Çocuk sevgiyle büyür.

* Genel özelliklerin anlatımına da elverişlidir:
Atmosfer, yerden yansıyan ışınlarla ısınır.

DİLEK (İSTEME) KİPLERİ
Fiillere dilek anlamı katan kiplerdir. Bu kiplere göre çekimlenmiş fiillerde zaman kavramı yoktur.

1) Dilek - Şart (koşul) Kipi

Yapılışı: Fiil tabanlarına “-sa, -se” eki getirilerek yapılır.

Anlamı: Bu kiple çekimlenen eylemler iki ayrı anlam özelliği taşır:

* Eylemin yapılması dileğini bildirir:
İş yerine gelmese de eve gelse.

* Eylemin gerçekleşmesinin şartını bildirir:
Hammadde bulunursa üretim yapılır.

2) İstek Kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-a, -e” eki getirilerek yapılır.

Anlamı: Bir eylemin yapılmasına duyulan isteği anlatır. Bu romanı okuyalım, özetleyelim.

* Bu kipin birinci çoğul kişisi öğüt içeren dilek, kimi zamanda buyurma anlamında kullanılır:
Büyüklerimize karşı saygılı olalım.

* Bu kipin öyküleme ve söylenti biçimleri dilek - şart kipi yerine kullanılır:
Biraz daha gayret edeymiş sınavı kazanırmış.
(Biraz daha gayret etseymiş sınavı kazanırmış.)

3) Gereklilik kipi
Yapılışı: Fiil tabanlarına “-malı, -meli” eki getirilerek yapılır.

Anlamı: Eylemin yapılması, olması gerektiğini bildirir:
Onunla hemen konuşmalısınız.
Bu işi akşama bitirmeliyim.

* Cümlede gereklilik anlamı, gereklilik kipi yerine “gerek, gerekmek, icap etmek…” sözleriyle de sağlanabilir:
Yarın onu görmem gerek.(görmeliyim)
Buraya gelmesi icap ediyor.(gelmeli)
Onu aramanız lazım.(aramalısınız)

4) Emir kipi
Yapılışı: Emir kipinin kip eki yoktur. Eylem tabanlarına 1. tekil kişi dışında kişi ekleri getirilerek yapılır. İnsanlar kendi kendilerine emir yeremeyecekleri için yine bu kipin 1. tekil ve 1. çoğul kişi çekimleri yoktur.forumsinsi.net

Anlamı: eylemin yapılmasını buyurma biçiminde anlatır:
Çocuklar bugün dışarı çıkmasın. (Olumsuz emir)
Bunları götürün. (olumlu emir)

* Buyurma kipinin 3. kişisi dilek umut, yalvarma anlamlarında da kullanılır:
Birazdan geliyorum, araba gitmesin.