Tbmm'ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar
 

TBMM'ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar

Nedenleri:- İstanbul Hükümeti'nin TBMM aleyhine yayınladığı fetva.
- M.Kemal ve arkadaşlarının gıyabî olarak idam istemiyle yargılanmaları.
- İstanbul Hükümeti'nin Anadolu üzerinde otorite kurmak istemesi.
- İstanbul Hükümeti'nin Milli Mücadele'yi İttihatçı ve Bolşevik olarak nitelendirmesi.
- İtilaf Devletleri'nin Milli Mücadele'nin Padişah ve Halifeye karşı yapıldığı şeklindeki propagandaları.
- İngilizler'in boğazların iki tarafında da tampon bölge oluşturmak istemeleri.
- Asker kaçaklarının otorite boşluğundan yararlanmak istemeleri.
- Bazı kişilerin manda ve himaye istemesi.
- Azınlıkların işgallerden yararlanarak bağımsız devlet kurma çabaları.
- Kuva-yı Milliye birliklerinin disiplinsiz hareketleri.
- Bazı Kuva-yı Milliye birliklerinin Düzenli Ordu'ya katılmak istememeleri.

A) İstanbul Hükümeti'nin Neden Olduğu Ayaklanmalar
1) Anzavur Ayaklanması
- Jandarma emeklisi Binbaşı Ahmet Anzavur tarafından çıkarılmıştır.
- Balıkesir, Biga, Gönen, Manyas ve Susurluk çevresinde yayılmıştır.
- Ayaklanmayı Çerkez Ethem bastırmıştır.

2) Kuva-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu) Ayaklanması- Kuva-yı Milliye'ye karşı İngilizler'in yardımları ile kurulmuştur.
- İzmit ve Geyve çevresinde etkili olmuştur.
- Ayaklanma Ali Fuat Paşa tarafından bastırılmıştır.
- Kuva-yı İnzibatiye birliklerinin bir kısmı Kuva-yı Milliye'ye katılmıştır.

B)İstanbul Hükümeti ve İşgalci Devletlerin Kışkırtmaları İle Çıkarılan Ayaklanmalar
1) Bolu, Düzce, Hendek ve Adapazarı Ayaklanmaları
- Boğazların kontrolünü sağlamak için İngilizler'in desteği ile çıkarılmıştır.
- Ayaklanma, Çerkez Ethem’in yardımları ile Ali Fuat Paşa ve Refet Bey tarafından bastırılmıştır.

2) Yozgat Yenihan Ayaklanması- Osmanlı Hanedanı'na bağlı ayanlardan olan Çapanoğulları Yozgat'ta, Aynacıoğulları ise Zile'de ayaklanmışlardır.
- Çerkez Ethem ayaklanmayı bastırmaya çalışmış, ancak Yunan ilerleyişi başladığından Batı Cephesi'ne geri çağrılmıştır.
- Yıl sonunda ayaklanma merkezden gönderilen güçler tarafından bastırılmıştır.

3) Afyon Ayaklanması- Yunanlar'ın kışkırtması sonucu Çopur Musa Afyon'da "Din elden gidiyor" diyerek ayaklanmıştır.
- Kuva-yı Milliye güçleri ayaklanmayı bastırmıştır.

4) Konya Ayaklanması- Delibaş Mehmet, hükümet binasını basmış ve binaya el koymuştur.
- Milli güçler tarafından ayaklanma bastırılmıştır (22 Kasım 1920).

5) Milli Aşiret Ayaklanması- Urfa Viranşehir'de Fransızlar'ın kışkırtmaları sonucu ayaklanmışlardır.
- Ayaklanma Kuva-yı Milliye tarafından bastırılmıştır.

6) Ali Batı Ayaklanması : Midyat ve Nusaybin çevresinde çıkmıştır.
7) Şeyh Eşref Ayaklanması : Bayburt'ta çıkmıştır.forumsinsi.net
8) Koçkiri Ayaklanması : Erzincan, Zara ve Koçkiri çevresinde çıkmıştır.
9) Cemil Çeto Ayaklanması : Garzan ve çevresinde çıkmıştır.

C) Azınlıkların Çıkardığı Ayaklanmalar
1) Rum Ayaklanmaları
- Rumlar, Trabzon'da Pontus Rum Devleti'ni kurma düşüncesiyle ayaklanmışlardır.
- İngilizler tarafından desteklenmiştir.
- Kurtuluş Savaşı boyunca en uzun süren ayaklanma, Pontus Rum ayaklanmasıdır.
- Ayaklanma Şubat 1923'te bastırılabilmiştir.

2) Ermeni Ayaklanmaları- Fransızlar'ın desteği ile Ermeni İntikam Alayı Adana ve çevresinde katliamlar yapmıştır.
- Ayaklanma Güneydoğu Anadolu'ya yayılmıştır.
- Milli Mücadele'nin kazanılması ile ayaklanmalar bastırılmıştır.

D) Kuva-yı Milliye Taraftarı Olup Sonradan Ayaklananlar
1) Demirci Mehmet Efe Ayaklanması
- Denizli, Burdur, Dinar ve Çal çevresinde çıkmıştır.
- Ayaklanmayı I.İnönü savaşından önce Refet Bey bastırmıştır (30 Aralık 1920).

2) Çerkez Ethem Ayaklanması- Kütahya, Gediz ve Demirci çevresinde çıkmıştır.
- Çerkez Ethem, I.İnönü Savaşı sırasında Düzenli Ordu'ya saldırmıştır.
- I.İnönü Savaşı'ndan sonra ayaklanma bastırılmıştır (24 Ocak 1921).
- Çerkez Ethem ve arkadaşları Yunanlar'a sığınmıştır.

TBMM'NİN AYAKLANMALARA KARŞI ALDIĞI ÖNLEMLER- Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarılmıştır (29 Nisan 1920).
- İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur (11 Eylül 1920).
- İstanbul Hükümeti ile tüm ilişkiler kesilmiş, İstanbul'dan gelen evraklar geri gönderilmiş, İstanbul Hükümeti'nin yaptığı her türlü iş yok sayılmıştır.
- Düzenli Ordu kurularak Kuva-yı Milliye birlikleri kaldırılmıştır.
- İstanbul Hükümeti'nin çıkardığı fetvaya karşılık, Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi tarafından karşı fetva yazılarak Milli Mücadele'nin haklılığı halka duyurulmuştur.

Ayaklanmaların Sonuçları:- Kurtuluş Savaşı uzamıştır.
- Milli Mücadele'nin kazanılması gecikmiştir.
- Yunanlar, Anadolu'da ilerleme fırsatı bulmuştur.
- Boş yere kardeş kanı dökülmüştür.
- TBMM gücünü, ayaklanmaları bastırmak için kullanmıştır.
- TBMM, tüm ayaklanmaları bastırarak Anadolu'da otoriteye hakim olmuştur.

Not: Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Şeyh Said İsyanı olayıyla ilgili çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu, amaç bakımından birbirine benzer

İSTİKLÂL MAHKEMELERİ (11 Eylül 1920)


Kuruluş Nedeni:- TBMM'ye karşı ayaklanmaların çıkması.
- Anadolu'da eşkıyaların çoğalması ve iç güvenliği tehdit etmeleri.
- Kuva-yı Milliye birliklerinin düzensiz hareket etmeleri.
- Askerden firar edenlerin artması.forumsinsi.net
- TBMM'nin tüm yurtta otoriteyi eline almak istemesi.

Hıyânet-i Vataniye Kanunu kabul edilmiştir (29 Nisan 1920).
İstiklâl Mahkemeleri kurulmuştur (11 Eylül 1920).


İstiklâl Mahkemeleri'nin Özellikleri:- Mahkeme kararlarında temyiz hakkı yoktur.
- Mahkeme üyeleri TBMM üyeleri arasından seçilmiştir.

İstiklâl Mahkemeleri'nin Yararları:- Asker kaçakları orduya geri dönmüştür.
- Ayaklanmalar bastırılmıştır.
- İç güvenlik sağlanmıştır.
- Devlet organları işlemeye başlamıştır.
- Vergi ve asker alımları kolaylaşmıştır.

Not
1: İstiklal Mahkemeleri ilk kez TBMM'ye karşı ayaklanmalar sırasında kurulmuştur.
2: Tekalif-i Milliye Emirleri'ne karşı çıkmalar başlayınca İstiklal Mahkemeleri yeniden devreye girmiştir.
3: Şeyh Said İsyanı sırasında İstiklal Mahkemeleri yine işlevini yerine getirmiştir.