ForumSinsi - 2006 Yılından Beri

Hayatı ve Eserleri:
Vreto, 1820 yılında, Yunanistan sınırına yakın bir şehir olan Leskovik’in, Postenan köyünde doğar.Öğrenimine, Konitsa yakınlarındaki Vurban’da, bir Yunan okulunda başlar.1843-47 arası, Janina’daki Zosimaia ortaokuluna devam eder.Bu okulda; Fraşeri kardeşler, Kostandin Kristoforidhi ve birçok Arnavut entelektüel eğitim görmüştür.
Vreto, bu okulda, Yunan kültürüne karşı derin bir hayranlık kazanmıştır.Bu hayranlığı yüzünden; Faik Konitza, ondan, “Grekomanyak” diye söz etmiştir.Yazar, ayrıca, anadiliyle ilk kez ilgilenmeye, bu okulda başlar.1847’de, Arnavutluk ve Epeiros prensi İskender Bey için, Yunanca bir şiir yazar.Ayrıca, Arnavut özdeyişleri ve halk şarkıları da derlemeye başlar.
1854’te, babasının bir bostan sahibi olduğu İstanbul’a taşınır.Burada, bir tütün şirketinde, yazman olarak çalışmaya başlar.1870’lerin başında, Arnavut ulusal hareketinin öncü kişilerinden olan; Sami Fraşeri, Vasa Paşa, Hasan Tahsini ve Ferit Paşa Vlora ile tanışır.Ayrıca, Mısır’da yaşayan önemli Arnavutlardan olan; Thimi Mitko, Thimi Thoma Kreji ve Spiro Dine ile İtalya’da yaşayan, Girolamo De Rada ve Demetrio Camarda ile tanışıp, mektuplaşır.
Vreto, 1866’da; ilk eseri olan, “Arnavutça Konuşulan Yunan Dili Grameri”’ni yazar.Bu kitap; Arnavutçaya çevrilmiş, bir Yunanca dilbilgisi kitabıdır.Yazar, 1877 yılının sonbaharında, “Arnavut Halkının Haklarını Savunan Merkezi Komite”’nin kurucu üyeleri arasında yer alır ve bu komitenin amaçları doğrultusunda, aktif olarak çalışır.
1878 yılının mayıs ayında, Arnavutların kökenleri, dilleri, yerleşim bölgeleri ve halkları üzerine açıklamalar getiren bir savunma yazısı olan, “Yunan Dili Tezinin Savunması”’nı İstanbul’da yayınlar.Bu kitabı yazmasının nedeni; Yunan basınında, özellikle, “Neologos” gazetesinde ileri sürülen savlardır.Bu savlara göre, Yunanlılar, Epeiros bölgesinde yaşayan Arnavutların topraklarına göz dikmektedirler.Ancak, bu savları, yazar Abdülhalit Fraşeri yalanlamıştır.
1879’un başlarında, merkezi komite, kesinleşmiş bir Arnavut alfabesi belirlemek amacıyla, bir komisyon oluşturur.Vreto, bu komisyonda görev alır.Komisyon üyeleri, Arnavut alfabesi konusunda görüş ayrılığı içindedir.Vreto, Yunan alfabesini; Vasa Paşa ise, Latin alfabesini önermektedir.Hasan Tahsini ise, kendi hazırladığı bir alfabeyi sunar.Sonunda, komisyon; Sami Fraşeri başkanlığında hazırlanan, birkaç Yunanca eklemeyle zenginleştirilip, Latin sözcükler içeren, İstanbul alfabesini kabul eder.
Vreto, aynı yılın 12 ekiminde, “Arnavutça Eserleri Yayınlama Derneği”’nin kurucuları arasında yer alır.Derneğin kuruluş amacı; Arnavut çocuklar için okul açmak, onların kitap edinmesini sağlamak ve bunun dışında, her türlü Arnavutça kitabı yayınlamaktı.Vreto, ayrıca, Arnavutların kültürel uyanışlarına karşı çıkan Osmanlılarla ve Yunanlıların muhalefeti karşısında, diplomatik bir tavır sergilemek zorunda olan dernek için, bir tüzük kaleme alır.Bu yüzden, bir Arnavut sorunu yarattığı gerekçesiyle, Gjirokaster Ortodoks metropoliti(başpiskoposu) tarafından aforoz edilir.
Vreto, 1881 yılı yazında, Romanya’nın başkenti Bükreş’e gider.Amacı, burada yaşayan Arnavutlar arasında, milliyetçi harekete karşı ilgi uyandırmaktır.Yazar, burada, “Arnavutça Eserleri Yayınlama Derneği”’nin Bükreş şubesini kurar.Yazar, İstanbul’a döndükten sonra, “Işık” adlı derginin yayınlanmasında aktif rol alır.Bu dergi, 1884 ağustosu ile 1885 temmuzu arasında yayınlanmış ve adı sonradan “Bilgi” olarak değişmiştir.İstanbul’daki Arnavut milliyetçilerinin çalışmaları ve özellikle Vreto, Osmanlı yönetimi tarafından kuşkuyla izleniyordu.Kültürel ilerlemenin ve özerklik isteklerinin, giderek siyasi ve bölgesel isteklere dönüşmesinden kaygı duyuluyordu.
Vreto, dernek tarafından, milliyetçi harekete parasal kaynak bulması amacıyla, yurt dışına gönderilir.Daha sonra, Bükreş’e giderek, “Bükreş Işık Derneği”’ni kurar ve derneğin sekreterliğini üstlenir.Derneğin başkanı, Anastas Avramidi Lakçe’dir.Dernek, 1886 yılında, Arnavut dilinde kitaplar yayınlamaya başlar.Bu şekilde yayınlanan 10 kitaptan 2’si, Vreto’nundur.Bunlar, “Etik” ve “Aritmetik” adlı eserlerdir.Kitapların basım işini, aslında Vreto yapmaktadır.Yazıları düzeltmekte, eskizleri okumakta ve bastığı kitapları paketleyip, dağıtımını yapmaktadır.
Vreto’nun bastığı kitaplar arasında; Muhammed Cami adıyla da tanınan, şair Muhammed Kyçku tarafından Arapça yazılmış olan, “Ervehe” adlı şiir de vardır.Vreto, bu şiiri, İstanbul alfabesi kullanarak yeniden yazmış; ancak, bu arada, doğuya özgü söz dağarcığını, büyük ölçüde ayıklamıştır.Vreto, 1889’da, Romanya’da yaşayan Arnavut tüccarlar için, “Muhasebecilik” adlı, 158 sayfalık bir kitap yazar.Onun, ayrıca, “Felsefi, Pedagojik ve Ahlaki Bazı Sorunlar” adlı bir kitabı daha vardır.
1890’larda genç yayıncı olan Vissar Dodani, “Arnavutluk” adlı gazetesini basmak için, Romenceden uyarlanmış Arnavutça yazım kurallarını yeğleyince, bir hayli yaşlanmış ve yoksulluk sınırında olan Vreto, kendisini haksızlığa uğramış hisseder.Çünkü, Dodani; yazarın, tüm hayatını adadığı, evrensel bir Arnavut alfabesi düşünü ve bu yoldaki çabalarını bir kenara atmış oluyordu.Vreto, 1899 yılının ekim ayında, Atina’ya gider.1900 temmuzunun başında, bu şehirde, olasılıkla açlıktan ölür.